Ιάννης Ξενάκης: Ο αρχιτέκτονας μιας πολύ «δύσκολης» μουσικής

Υπήρξε πρωτοπόρος με ό, τι κι αν καταπιάστηκε. Με την μουσική, την αρχιτεκτονική , τα μαθηματικά και την φυσική. Η δουλειά του ως αρχιτέκτονας ξεχώριζε από την εποχή του. Ακόμα πιο πολύ, ξεχώριζε η μουσική του, μια μουσική δύσκολη, ξένη για ένα μη προπονημένο αυτί. Ωστόσο ο Ιάννης Ξενάκης κέρδισε παγκόσμια αναγνώριση και ως αρχιτέκτονας και ως μουσικός.

Γεννήθηκε στις 29 Μαΐου του 1922 στην Βράιλα της Ρουμανίας. Ο πατέρας του ήταν έμπορος με καταγωγή από την Εύβοια, ενώ η μητέρα του καταγόταν από την Λήμνο. Η μητέρα του πέθανε όταν ήταν πέντε ετών, αλλά είχε ήδη προλάβει να του μεταδώσει την αγάπη για την μουσική.

Ο πατέρας του τον έστειλε μαζί με τα δυο αδέρφια του στην Σπέτσες, στην Αναργύρειο και Κοργιαλένειο Σχολή Σπετσών, όπου πήρε τα πρώτα μαθήματα μουσικής. Στα 16 του ήρθε στην Αθήνα και φοίτησε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, στο τμήμα Πολιτικών Μηχανικών. Ήταν τότε που άρχισε να μελετά την σχέση της μουσικής και των μαθηματικά, πράγμα στο οποίο αργότερα αφοσιώθηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου.

Ανέπτυξε αντιστασιακή δράση και οι σπουδές του παρατάθηκαν μέχρι το 1947. Στα Δεκεμβριανά τραυματίστηκε από όλμο και αυτό είχε ως αποτέλεσμα να χάσει το ένα του μάτι αλλά και να παραμορφωθεί το πρόσωπό του. Παρουσιάστηκε στον στρατό με σκοπό να πάρει απαλλαγή λόγω του τραυματισμού του. Όταν αυτό δεν έγινε και φοβούμενος την εξορία, έφυγε με πλαστό διαβατήριο προς την Ιταλία και από εκεί στην Γαλλία και στο Παρίσι. Πίσω στην Ελλάδα, καταδικάστηκε σε θάνατο για λιποταξία.

Βρήκε δουλειά μέσω ενός γνωστού στο γραφείο του διάσημου αρχιτέκτονα Λε Κορμπυζιέ, όπου δούλεψε για 12 χρόνια. Παράλληλα, έψαχνε κάποιον να τον βοηθήσει στην σύνθεση. Ο πρώτος που κατάλαβε την ιδιαιτερότητά του ήταν ο Ολιβιέ Μεσιάν, ο οποίος τον συμβούλεψε: «Είσαι σχεδόν 30 χρονών, έχεις την τύχη να είσαι Έλληνας, αρχιτέκτονας και με γνώσεις εφαρμοσμένων μαθηματικών. Εκμεταλλεύσου τα αυτά. Κάντα στη μουσική σου».

Μετά την ολοκλήρωση μερικών πρωτοποριακών αρχιτεκτονικών έργων, ο Ξενάκης από το 1960 θα αφοσιωθεί στην μουσική. Τα δυο πιο σημαντικά του αρχιτεκτονικά έργα ήταν η όψη του μοναστηρίου Λα Τουρέτ στη Λυών και ιδίως, το περίπτερο της Philips στην Παγκόσμια Έκθεση των Βρυξελλών, ένα «ηλεκτρονικό ποίημα» όπως το χαρακτήρισαν.

Την μουσική του την ονόμασε «στοχαστική μουσική». Σε αυτήν, χρησιμοποίησε τα μαθηματικά και την θεωρία των πιθανοτήτων. Η μουσική του είναι δύσκολη, χωρίς γνωστά σχήματα και φόρμες, αλλά πρόκειται για μια μουσική που κατάφερε να δημιουργήσει έναν καινούργιο χώρο στον ήχο, μόνο και μόνο για να χωρέσει κάπου. Γιατί πριν από την μουσική του Ξενάκη, δεν υπήρχε τίποτα το τόσο ριζοσπαστικό.

Ήταν διαφορετική. Και όχι για όλους. Το πρώτο του μουσικό έργο, σταθμός στην μετέπειτα πορεία του, ήταν οι «Μεταστάσεις» το 1954. Συνέθεσε περίπου 130 έργα, μεταξύ των οποίων τα «Ψάφπα», «Περσέφασσα», «Πλειάδες», «Ανατολή - Δύση» κ.α. Και μέσα στο έργο του, στην «στοχαστική μουσική » του, που ξεκινούσε από τα μαθηματικά και έφτανε μέχρι το τυχαίο (που όμως ήταν «το πιθανό»), κατάφερε να χρησιμοποιήσει τουλάχιστον 15 μαθηματικές θεωρίες.

Οι συνθέσεις του ήταν κυρίως ηλεκτροακουστικές αλλά και συνδυασμός ήχου και φωτισμού. Το τελευταίο του έργο το 1997, είχε συμβολικά το τελευταίο γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου, το «Ωμέγα». Από το 1966 διηύθυνε το Κέντρο Έρευνας για την Πρωτοποριακή Μουσική στο Παρίσι, ενώ ίδρυσε στην Ελλάδα το Κέντρο Σύγχρονης Μουσικής Έρευνας, που αποτελούσε όνειρο της ζωής του.

Στις 4 Φεβρουαρίου, πέθανε στο Παρίσι, σε ηλικία 79 ετών. Λίγες μέρες νωρίτερα είχε αναγορευτεί επίτιμος διδάκτωρ του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Υπήρξε αρχιτέκτονας με την κυριολεκτική έννοια, αλλά υπήρξε και αρχιτέκτονας μιας σπάνιας μουσικής, περίπλοκης, αλλά πάνω από όλα πρωτοποριακής…