Σήμερα έμαθα: Γιατί τα ρολόγια γυρίζουν προς τα αριστερά

Η φορά με την οποία κινούνται οι δείκτες των ρολογιών μάς φαίνεται σήμερα τόσο αυτονόητη, ώστε τη χαρακτηρίζουμε απλώς «δεξιόστροφη». Ωστόσο, αυτή η κίνηση δεν αποτελεί ένα αυθαίρετο τεχνικό χαρακτηριστικό, αλλά μια άμεση κληρονομιά από τα πρώτα ηλιακά ρολόγια που κατασκευάστηκαν στο βόρειο ημισφαίριο.

Στο δικό μας τμήμα του πλανήτη, καθώς ο ήλιος διαγράφει την τροχιά του στον ουρανό από την ανατολή προς τη δύση περνώντας από τον νότο, η σκιά που ρίχνει ένας γνώμονας στο έδαφος κινείται αναπόφευκτα από τα αριστερά προς τα δεξιά. Αυτή η φυσική «χορογραφία» της σκιάς αποτέλεσε το πρώτο μέτρο μέτρησης του χρόνου για τους αρχαίους πολιτισμούς.

Όταν η τεχνολογία προχώρησε και οι άνθρωποι άρχισαν να κατασκευάζουν τα πρώτα μηχανικά ρολόγια κατά τον Μεσαίωνα, οι ωρολογοποιοί βρέθηκαν μπροστά σε ένα σχεδιαστικό δίλημμα. Για να κάνουν τα νέα όργανα μέτρησης οικεία στο κοινό, επέλεξαν να μην αλλάξουν τη φορά που οι άνθρωποι είχαν συνηθίσει να παρατηρούν επί χιλιετίες στα ηλιακά ρολόγια.

Έτσι, αντέγραψαν πιστά τη φορά της σκιάς, μετατρέποντάς την σε μηχανική κίνηση των δεικτών. Με αυτόν τον τρόπο, η πορεία του ήλιου στον ουρανό «φυλακίστηκε» μέσα στα γρανάζια των ρολογιών, καθιερώνοντας τη δεξιόστροφη κίνηση ως τη μοναδική «φυσιολογική» φορά του χρόνου.

Είναι συναρπαστικό να αναλογιστεί κανείς ότι αν η ιστορία της ωρολογοποιίας είχε γραφτεί στο νότιο ημισφαίριο, η αντίληψή μας για τον χρόνο θα ήταν τελείως διαφορετική.

Στις χώρες νότια του ισημερινού, όπως στην Αυστραλία ή τη Νότια Αφρική, ο ήλιος κινείται με τέτοιο τρόπο ώστε η σκιά στα ηλιακά ρολόγια να περιστρέφεται από τα δεξιά προς τα αριστερά. Αν, λοιπόν, οι πρώτοι μεγάλοι εφευρέτες ζούσαν εκεί, σήμερα τα δισεκατομμύρια ρολόγια στον κόσμο θα ήταν «αριστερόστροφα» και η δεξιόστροφη κίνηση θα μας φαινόταν μια παράλογη και ανάποδη επιλογή.

Τελικά, η φορά των δεικτών είναι ένα από τα πιο τρανταχτά παραδείγματα του πώς η γεωγραφία διαμορφώνει τον πολιτισμό και τις καθημερινές μας συνήθειες. Παρόλο που τα ψηφιακά ρολόγια τείνουν να αντικαταστήσουν τους αναλογικούς δίσκους, η δεξιόστροφη κίνηση παραμένει ένας αόρατος δεσμός με τους αρχαίους αστρονόμους και τη θέση της Γης σε σχέση με τον ήλιο.

Κάθε φορά που κοιτάζουμε το ρολόι μας, βλέπουμε στην πραγματικότητα μια μηχανική αναπαράσταση του τρόπου με τον οποίο ο ήλιος «φωτίζει» το βόρειο μισό του πλανήτη μας εδώ και εκατομμύρια χρόνια.