Ο σκιώδης στόλος του Ιράν: Πως τα δεξαμενόπλοια ‑ φαντάσματα απειλούν τους ωκεανούς

Η Τεχεράνη βρίσκεται στο επίκεντρο σοβαρών καταγγελιών για τη λειτουργία ενός «σκιώδους στόλου» από ετοιμόρροπα δεξαμενόπλοια, τα οποία διεθνείς αναλυτές χαρακτηρίζουν ως μια εν κινήσει «ωρολογιακή βόμβα» για το θαλάσσιο οικοσύστημα και τις ακτές παγκοσμίως.

Αυτή η αόρατη ναυτιλιακή δύναμη, που έχει στηθεί με σκοπό τη συστηματική παραβίαση των διεθνών κυρώσεων, εκτιμάται πως είναι θέμα χρόνου να προκαλέσει μια οικολογική καταστροφή, οι διαστάσεις της οποίας ενδέχεται να ξεπεράσουν ακόμη και το ιστορικό δυστύχημα του Exxon Valdez.

Σύμφωνα με πρόσφατα δεδομένα της Pole Star Global, μια εταιρεία που ειδικεύεται στη θαλάσσια ανάλυση, τουλάχιστον 29 δεξαμενόπλοια ιρανικών συμφερόντων έχουν «σβήσει» από τα συστήματα εντοπισμού. Οι πρακτικές αυτές εντάθηκαν μετά την πρώτη κατάσχεση πλοίου από τις ΗΠΑ στα ανοικτά της Βενεζουέλας τον περασμένο Δεκέμβριο, με τα τάνκερ να απενεργοποιούν μαζικά τους δορυφορικούς πομπούς τους.

Το πρόβλημα επιδεινώνεται από την ηλικία των πλοίων: περίπου τα μισά εξ αυτών έχουν συμπληρώσει δύο δεκαετίες ζωής, το θεωρητικό όριο ασφαλείας, ενώ ορισμένα πλέουν στις θάλασσες για περισσότερα από 30 χρόνια. Η έλλειψη ελέγχου και συντήρησης σε αυτά τα «πλοία-φαντάσματα» καθιστά κάθε μηχανική αστοχία ή έκρηξη αφετηρία για έναν αλυσιδωτό περιβαλλοντικό εφιάλτη.

Ο παγκόσμιος κίνδυνος των «σκοτεινών» πλοίων

Η απειλή υπερβαίνει τα σύνορα του Ιράν, καθώς ο συνολικός «σκιώδης στόλος» που περιφέρεται στους ωκεανούς αντιπροσωπεύει πλέον το 17% των παγκόσμιων πετρελαιοφόρων, με τη Ρωσία να κρατά τα ηνία σε αριθμό σκαφών.

Η ιστορία των τελευταίων ετών είναι αποκαλυπτική: από το 2021 έως το 2024, εννέα σοβαρές πετρελαιοκηλίδες σε περιοχές από το Μεξικό έως την Ιταλία συνδέθηκαν με ρωσικά πλοία, ενώ στα τέλη του 2024 δύο τέτοια γηρασμένα τάνκερ προκάλεσαν τεράστια ρύπανση στη Μαύρη Θάλασσα. Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι ένα ιρανικό υπερδεξαμενόπλοιο (VLCC), με χωρητικότητα 300.000 τόνων, θα μπορούσε να μολύνει ακτογραμμές μήκους έως και 1.000 μιλίων, καταστρέφοντας ολόκληρες θαλάσσιες περιοχές.

Ο Saleem Khan της Pole Star Global επισημαίνει ότι η κατάσταση θυμίζει ρωσική ρουλέτα, καθώς τα τάνκερ μεταφέρουν φορτία υπό πίεση και απαιτούν άψογη λειτουργία σύνθετων μηχανημάτων, κάτι που ο σκιώδης στόλος δεν εγγυάται. Παρά τον κίνδυνο, τα κέρδη από αυτό το παράνομο εμπόριο είναι τόσο υψηλά που λειτουργούν ως ισχυρό κίνητρο για τη συνέχιση αυτών των γκρίζων πρακτικών, εις βάρος της παγκόσμιας ασφάλειας.

Γεωπολιτικά κενά και οικονομικό κόστος

Τα πλοία αυτά χρησιμοποιούν «σημαίες ευκαιρίας», εικονικές ιδιοκτησίες και παραποίηση σημάτων AIS για να διακινούν πετρέλαιο που τελεί υπό περιορισμούς. Η αξία αυτής της σκιώδους αγοράς αγγίζει δισεκατομμύρια δολάρια, με τον Εμανουέλ Μακρόν να σημειώνει ότι μόνο το ρωσικό σκέλος αυτού του εμπορίου χρηματοδοτεί άμεσα πολεμικές επιχειρήσεις.

Το πιο ανησυχητικό είναι ότι τα περισσότερα από αυτά τα πλοία είναι ανασφάλιστα. Αυτό σημαίνει πως σε περίπτωση διαρροής, το τεράστιο κόστος καθαρισμού, που μπορεί να φτάσει τα 1,6 δισ. δολάρια, θα κληθεί να πληρώσει το κράτος που θα έχει την ατυχία να δει το τάνκερ να βυθίζεται στα ύδατά του.

Ο Mark Spalding του Ocean Foundation τονίζει ότι η διεθνής κοινότητα έχει εστιάσει υπερβολικά στη γεωπολιτική διάσταση, παραβλέποντας την αυξανόμενη περιβαλλοντική απειλή. Το ερώτημα δεν είναι «αν» θα συμβεί το ατύχημα, αλλά «πότε». Η ιρανική κυβέρνηση τηρεί σιγή ιχθύος, αρνούμενη να τοποθετηθεί στις κατηγορίες, την ώρα που το ρυθμιστικό χάος συνεχίζεται.

Προς μια διεθνή απάντηση

Η έκθεση της Pole Star Global κρούει τον κώδωνα του κινδύνου: ο συνδυασμός γηρασμένων σκαφών και έλλειψης δυτικών προτύπων ασφάλισης προμηνύει μαζική θνησιμότητα θαλάσσιας ζωής και οικονομική κατάρρευση των τοπικών κοινωνιών. Οι λύσεις που προτείνονται περιλαμβάνουν την εντατικοποίηση της δορυφορικής επιτήρησης και την άρνηση πρόσβασης σε λιμάνια για πλοία χωρίς επαρκή ασφαλιστική κάλυψη.

Ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός (IMO) αναγνωρίζει τον κίνδυνο και αναζητά νομικά εργαλεία για την αντιμετώπιση του φαινομένου. Ήδη, κράτη όπως η Γαλλία και η Γερμανία έχουν αναχαιτίσει ύποπτα σκάφη, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο έχει θέσει υπό στενή παρακολούθηση τη Μάγχη, ζητώντας εξηγήσεις από εκατοντάδες τάνκερ που διέρχονται από την περιοχή, σε μια προσπάθεια να περιοριστεί η δράση αυτού του επικίνδυνου «στόλου των φαντασμάτων».