Μέση Ανατολή: Πώς ένα μολύβι και ένας χάρακας οδήγησαν σε 110 χρόνια αιματηρών συγκρούσεων

Συχνά, όταν παρακολουθούμε τις ειδήσεις από τη Μέση Ανατολή, η εικόνα που εισπράττουμε είναι μια χαοτική διαδοχή από εκρήξεις, θρησκευτικό φανατισμό και ακατανόητες τοπικές έχθρες.

Πολλοί καταλήγουν στο βολικό (αλλά λανθασμένο) συμπέρασμα ότι «αυτοί οι άνθρωποι πολεμούν από πάντα». Η ιστορική αλήθεια, όμως, είναι πολύ πιο συγκεκριμένη, πολύ πιο κυνική και ξεκινάει από ένα γραφείο στο Λονδίνο και ένα στο Παρίσι, πριν από ακριβώς 110 χρόνια.

Η «Μοιραία» Συνάντηση: Όταν ο Χάρτης κόπηκε σαν να ήταν... πίτσα

Το 1916, ενώ ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος βρισκόταν στο αποκορύφωμά του, δύο διπλωμάτες, ο Βρετανός Μαρκ Σάικς και ο Γάλλος Φρανσουά Ζορζ-Πικό, συναντήθηκαν κρυφά. Η αποστολή τους; Να αποφασίσουν πώς θα μοιράσουν τα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (του «μεγάλου ασθενή») μετά την αναμενόμενη κατάρρευση της.

Απλώνοντας έναν χάρτη στο τραπέζι, οι δύο άνδρες χρησιμοποίησαν κυριολεκτικά ένα μολύβι και έναν χάρακα. Χώρισαν την περιοχή σε «ζώνες επιρροής» με ευθείες γραμμές που διέσχιζαν την έρημο. Η Βρετανία πήρε τον έλεγχο των περιοχών που σήμερα γνωρίζουμε ως Ιράκ, Ιορδανία και Παλαιστίνη, ενώ η Γαλλία πήρε τη Συρία και τον Λίβανο.

Το πρόβλημα; Αυτές οι γραμμές ήταν τεχνητές. Αγνοούσαν επιδεικτικά τις θρησκευτικές, εθνοτικές και γλωσσικές πραγματικότητες που προϋπήρχαν για χιλιάδες χρόνια.

Το «Έγκλημα» της Τεχνητής Συμβίωσης

Η συμφωνία Σάικς-Πικό δεν ήταν απλώς μια πράξη αποικιοκρατικής αλαζονείας· ήταν μια ωρολογιακή βόμβα.

Οι Κούρδοι, μια τεράστια εθνοτική ομάδα, βρέθηκαν διασκορπισμένοι σε τέσσερα διαφορετικά κράτη, χωρίς δική τους πατρίδα.

Σουνίτες και Σιίτες, που είχαν τις δικές τους βαθιές ιστορικές διαφορές, αναγκάστηκαν να συνυπάρξουν μέσα σε κράτη-φαντάσματα όπως το Ιράκ.

Χριστιανικές πληθυσμιακές ομάδες στον Λίβανο βρέθηκαν σε ένα εύθραυστο πολιτικό σύστημα που ήταν καταδικασμένο να καταρρεύσει.

Αυτά τα κράτη δεν είχαν ποτέ «εθνική συνείδηση». Η μόνη δύναμη που μπορούσε να κρατήσει ενωμένους αυτούς τους ετερόκλητους πληθυσμούς ήταν συνήθως ένας «σιδηρός» δικτάτορας. Όταν αυτοί οι δικτάτορες έπεφταν (συχνά με δυτική παρέμβαση), το κενό εξουσίας γέμιζε με το μίσος που είχε συσσωρευτεί για δεκαετίες πίσω από τις «γραμμές του χάρακα».

Πετρέλαιο: Η Κατάρα του Μαύρου Χρυσού

Αν ο χάρακας έφτιαξε τα σύνορα, το πετρέλαιο ήταν αυτό που τα κατέστησε αμετακίνητα. Μετά την ανακάλυψη των κοιτασμάτων, η Μέση Ανατολή έπαψε να είναι απλώς μια στρατηγική δίοδος και έγινε το παγκόσμιο «βενζινάδικο».

Οι μεγάλες δυνάμεις (ΗΠΑ και Σοβιετική Ένωση κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, Ρωσία και Κίνα σήμερα) μετέτρεψαν την περιοχή σε ένα τεράστιο σκάκι. Η σταθερότητα των συνόρων έγινε πιο σημαντική από τη δημοκρατία ή τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι τοπικοί ηγέτες έγιναν «μαριονέτες» ή «εχθροί» ανάλογα με το αν επέτρεπαν την ελεύθερη ροή του πετρελαίου. Κάθε φορά που μια χώρα προσπαθούσε να επαναπροσδιορίσει την ταυτότητά της, μια ξένη δύναμη παρενέβαινε για να προστατεύσει τα ενεργειακά της συμφέροντα.

Η Ανοιχτή Πληγή: Το Ισραηλινο-Παλαιστινιακό

Στην καρδιά αυτού του χάρτη τοποθετήθηκε το 1948 το κράτος του Ισραήλ. Για τη Δύση, ήταν μια ηθική υποχρέωση μετά το Ολοκαύτωμα και ένα στρατηγικό προπύργιο. Για τον αραβικό κόσμο, ήταν η απόλυτη απόδειξη ότι οι «γραμμές του χάρακα» συνεχίζουν να χαράσσονται εις βάρος τους. Η σύγκρουση αυτή έγινε το σύμβολο όλων των αδικιών που ένιωθε η περιοχή, τροφοδοτώντας την άνοδο του ριζοσπαστικού ισλαμισμού ως τη μόνη «απάντηση» στη δυτική επιρροή.

Το Σήμερα: Ένας Κόσμος που Αιμορραγεί

Φτάνοντας στο 2026, βλέπουμε ότι οι συνέπειες εκείνου του μολυβιού του 1916 είναι ακόμα ζωντανές. Οι πόλεμοι δι' αντιπροσώπων (proxy wars) μεταξύ Ιράν και Σαουδικής Αραβίας, η τραγωδία στη Γάζα και η αστάθεια στον Λίβανο είναι όλα «παιδιά» εκείνης της αυθαίρετης διανομής.

Η Μέση Ανατολή δεν είναι «καταραμένη» από τη μοίρα ή τη θρησκεία. Είναι μια περιοχή που προσπαθεί εδώ και έναν αιώνα να αναπνεύσει μέσα σε ένα «κοστούμι» που της έραψαν άλλοι, χωρίς να την ρωτήσουν. Κάθε φορά που ένας πύραυλος εκτοξεύεται ή μια διαδήλωση καταστέλλεται, είναι μια υπενθύμιση ότι η ιστορία δεν ξεχνά ποτέ τα λάθη που έγιναν πάνω σε ένα τραπέζι διαπραγματεύσεων με έναν χάρακα και μια δόση αποικιοκρατικής αλαζονείας.

Πηγή φωτογραφιών: wikipedia.org