Το νερό του Ιράν τελειώνει: Πώς ο πόλεμος άνοιξε την πόρτα στην απόλυτη κατάρρευση

Το Ιράν μπαίνει σε μια νέα, σκοτεινή φάση της υδατικής του κρίσης, καθώς ο πόλεμος μετατρέπει τις ήδη εξαντλημένες πηγές νερού σε στρατηγικό στόχο και εργαλείο πολιτικής επιβίωσης του καθεστώτος.

Η καταγγελία της Τεχεράνης ότι οι ΗΠΑ βομβάρδισαν εργοστάσιο αφαλάτωσης στο νησί Κεσμ, αλλά και η ιρανική επίθεση σε μονάδα αφαλάτωσης στο Μπαχρέιν, δείχνουν πως η μάχη για το νερό στον Περσικό Κόλπο ξεπερνά τα σύνορα και απειλεί εκατομμύρια ανθρώπους σε μια από τις πιο άνυδρες περιοχές του πλανήτη.

Για δεκαετίες, η Ισλαμική Δημοκρατία αντιμετώπιζε την κλιματική κρίση με βραχυπρόθεσμες λύσεις και πολιτική άρνησης, μέχρι που η πραγματικότητα την πρόλαβε: τα φράγματα που τροφοδοτούν την Τεχεράνη λειτουργούν πλέον στο όριο, η μέση βροχόπτωση έπεσε έως και 45% κάτω από τα κανονικά επίπεδα, και η κρατική μετεωρολογική υπηρεσία μιλά ανοιχτά για «ημέρα μηδέν νερού», όταν οι βρύσες σταματήσουν απλώς να τρέχουν.

Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιαν προειδοποίησε ότι η πρωτεύουσα έχει γίνει «μη κατοικήσιμη» και άνοιξε δημοσίως τη συζήτηση για μεταφορά της, σε μια χώρα όπου η υδατική κατάρρευση συνδέεται άμεσα με την εσωτερική ασφάλεια και την πολιτική σταθερότητα.

Νερό, πόλεμος και ασφάλεια στον Περσικό

Η ιρανική ηγεσία κατήγγειλε ότι ο βομβαρδισμός της μονάδας αφαλάτωσης στο νησί Κεσμ διέκοψε την παροχή νερού σε περίπου 30 χωριά, πλήττοντας έναν ήδη ευάλωτο πληθυσμό που ζει σε παραθαλάσσιες, κλιματικά πιεσμένες ζώνες.
​
Η Ουάσιγκτον αρνείται οποιαδήποτε εμπλοκή, όμως η αλυσίδα επιθέσεων σε υδάτιες υποδομές –με αποκορύφωμα την ιρανική επίθεση σε εγκατάσταση αφαλάτωσης στο Μπαχρέιν– έχει ήδη ανοίξει μια επικίνδυνη συζήτηση για το κατά πόσο το νερό θα αποτελεί από εδώ και πέρα νόμιμο στόχο σε μελλοντικές συγκρούσεις στην περιοχή.

Οι χώρες του Κόλπου στηρίζονται σε κρίσιμο βαθμό στην αφαλάτωση για να ξεδιψάσουν πληθυσμούς και βιομηχανία, κι έτσι κάθε πλήγμα σε τέτοιες υποδομές μεταφράζεται άμεσα σε απειλή επισιτιστικής ασφάλειας, εσωτερικών αναταραχών και νέων προσφυγικών ροών.

Την ίδια στιγμή, στο εσωτερικό του Ιράν, η υδατική κρίση, η οικονομική ασφυξία από τον πόλεμο και οι διακοπές ρεύματος συνθέτουν ένα εκρηκτικό μείγμα, που ειδικοί προειδοποιούν ότι μπορεί να οδηγήσει από το άδειο ποτήρι νερού στο γεμάτο δρόμο διαδηλωτών.

Νερό, διαφθορά και «μνημεία αποτυχίας»

Η επίσημη αφήγηση της Τεχεράνης ρίχνει συστηματικά την ευθύνη στην κλιματική αλλαγή, όμως οι αριθμοί και οι μελέτες δείχνουν ότι τις βροχές τις έκανε η φύση, τη χρεοκοπία του νερού την έκανε η πολιτική.

Μετά την Επανάσταση του 1979, το καθεστώς επιδόθηκε σε μια φρενήρη οικοδομική κούρσα φραγμάτων και ταμιευτήρων, συχνά σε λάθος τοποθεσίες, με κριτήριο την ισχύ και τα συμβόλαια και όχι την οικολογία· σήμερα πολλά από αυτά τα φράγματα είναι σχεδόν άδεια, «μνημεία αποτυχίας» που εξατμίζουν ό,τι νερό τους απέμεινε κάτω από ολοένα αυξανόμενες θερμοκρασίες.

Την ίδια ώρα, πάνω από 80% των ανανεώσιμων υδάτινων πόρων της χώρας καταναλώνονται από μια εξαιρετικά σπάταλη γεωργία, με αποδόσεις που δεν δικαιολογούν τις θυσίες, ενώ τα νοικοκυριά περιορίζονται περίπου στο 10% της χρήσης, αλλά αποτελούν τον μόνιμο στόχο των εκστρατειών «εξοικονόμησης».

Πίσω από τα νούμερα κρύβονται χιλιάδες κρυφά ή παράνομα πηγάδια, ένα σύστημα πελατειακών αδειοδοτήσεων και η φίμωση όσων επιστημόνων και ακτιβιστών προειδοποίησαν έγκαιρα ότι η χώρα βαδίζει προς «υδατική πτώχευση» – μια πτώχευση που δεν θα μετρηθεί μόνο σε κυβικά μέτρα νερού, αλλά σε κοινωνική συνοχή και χαμένες γενιές.

Νερό που χάνεται για πάντα

Σύμφωνα με μελέτες που χαρτογραφούν 1.700 υδροφορείς σε 40 χώρες, οι 32 από τις 50 πιο υπεραντλημένες λεκάνες παγκοσμίως βρίσκονται στο Ιράν, ένα στοιχείο που δείχνει ότι η χώρα αντλεί επί χρόνια πολύ περισσότερο υπόγειο νερό από όσο μπορεί να αναπληρωθεί φυσικά.

Η συνεχής άντληση έχει προκαλέσει δραματική καθίζηση εδαφών –σε ορισμένες περιοχές του κεντρικού Ιράν καταγράφονται καθιζήσεις άνω των 35 εκατοστών τον χρόνο–, με τους επιστήμονες να προειδοποιούν πως η μόνιμη συμπίεση των υδροφορέων ισοδυναμεί με απώλεια αποθηκευτικού χώρου για νερό που δεν θα επιστρέψει ποτέ.

Το ετήσιο έλλειμμα υπόγειου νερού, που εκτιμάται σε περίπου 1,7 δισ. κυβικά μέτρα, συγκρίνεται με τη συνολική χωρητικότητα των πέντε φραγμάτων που υδροδοτούν την Τεχεράνη, γεγονός που καθιστά σαφές ότι η χώρα ουσιαστικά «καταναλώνει» τα αποθέματα ασφαλείας του μέλλοντός της για να καλύψει τις ανάγκες του παρόντος.

Σε αυτό το πλαίσιο, προτάσεις όπως η εισαγωγή νερού από τον Κόλπο του Ομάν μοιάζουν περισσότερο με επικοινωνιακές ασπιρίνες παρά με στρατηγικό σχέδιο ανάκαμψης: δεν αγγίζουν την υπερκατανάλωση, δεν διορθώνουν τη διαφθορά, δεν αποκαθιστούν τις κατεστραμμένες λεκάνες.

Ειδικοί κάνουν λόγο για «σχεδόν μη ανακτήσιμη» κατάσταση και καλούν σε πλήρη ανατροπή μοντέλου: από τη λογική των φαραωνικών έργων και της αυτάρκειας πάση θυσία, σε μια νέα πολιτική διαχείρισης σπανιότητας, αποκατάστασης των υδροφορέων και ενίσχυσης της ανθεκτικότητας των κοινοτήτων, σύμφωνα με τους New York Times.

Όσο όμως η γεωπολιτική ατζέντα προτάσσει την ενίσχυση των στρατιωτικών και πυρηνικών δυνατοτήτων και τη στήριξη ένοπλων συμμάχων στο εξωτερικό, το νερό στο εσωτερικό μένει χωρίς πολιτική προτεραιότητα, μετατρέποντας σιγά σιγά ολόκληρο το Ιράν σε ένα εργαστήριο του πώς καταρρέει μια χώρα όταν στερέψει η πιο βασική της πηγή ζωής.