Πικροδάφνη και άλλα τοξικά φυτά: Πόσο επικίνδυνα είναι τελικά σε σχολεία και δημόσιους χώρους

Η πικροδάφνη, ένα από τα πλέον διαδεδομένα καλλωπιστικά φυτά στην Ελλάδα που συναντάται πολύ συχνά σε σχολεία, πάρκα, πλατείες και /άλλους δημόσιους χώρους, βρέθηκε τις τελευταίες ημέρες στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, προκαλώντας ανησυχία –ιδιαίτερα σε γονείς– έπειτα από έκθεση του Εθνικού Οργανισμού Δημόσιας Υγείας για τον υψηλό βαθμό επικινδυνότητας του φυτού.

«Οι πικροδάφνες περιλαμβάνονται συχνά στα πλέον δηλητηριώδη φυτά στον κόσμο και είναι πολύ κοινές στην Ελλάδα», τονίζεται στην έκθεση, προειδοποιώντας πως «η δηλητηρίαση από πικροδάφνες μπορεί να επηρεάσει πολλά μέρη του σώματος, συμπεριλαμβανομένων του καρδιαγγειακού, γαστρεντερικού και νευρικού συστήματος, καθώς επίσης το δέρμα και τους οφθαλμούς».

Ολόκληρη η έκθεση του ΕΟΔΥ:

ΕΟΔΥ ΓΙΑ ΠΙΚΡΟΔΑΦΝΕΣ

Το ερώτημα που κυριαρχεί, είναι απλό αλλά κρίσιμο: Πρόκειται για πραγματικό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία ή μία περίπτωση υπερβολικής ανησυχίας;

Όπως σε όλα τα πράγματα στη ζωή, έτσι και σ’ αυτό, η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση.

Η πικροδάφνη (Nerium oleander) είναι γνωστή εδώ και δεκαετίες για τις τοξικές της ιδιότητες. Όλα τα μέρη του φυτού –φύλλα, άνθη, ακόμη και τα κλαδιά– περιέχουν καρδιοτοξικές ουσίες, οι οποίες σε περίπτωση κατάποσης μπορούν να προκαλέσουν σοβαρά συμπτώματα, όπως ναυτία, εμετό, καρδιακές αρρυθμίες και σε ακραίες περιπτώσεις, ακόμη και θάνατο. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι αποτελεί καθημερινό κίνδυνο.

Ο πραγματικός κίνδυνος προκύπτει κυρίως από την κατάποση μέρους του φυτού, κάτι που αφορά κυρίως μικρά παιδιά. Η απλή επαφή ή παρουσία της πικροδάφνης σε έναν χώρο δεν θεωρείται από μόνη της επικίνδυνη, σύμφωνα με πρόσφατες διευκρινίσεις ειδικών.

Ο καθηγητής Πνευμονολογίας – Εντατικής Θεραπείας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Θεόδωρος Βασιλακόπουλος, επιχείρησε να χαμηλώσει τους τόνους, επισημαίνοντας ότι δεν πρέπει να δημιουργείται πανικός.

Όπως επεσήμανε, οι οδηγίες του ΕΟΔΥ δεν αποσκοπούν στην απομάκρυνση κάθε πικροδάφνης από δημόσιους χώρους, αλλά στην ενίσχυση της προσοχής και της ενημέρωσης. Με άλλα λόγια, η ύπαρξη του φυτού δεν αποτελεί άμεση απειλή, εφόσον δεν υπάρχει κατανάλωση.

Παράλληλα, ο ΕΟΔΥ συνέστησε συγκεκριμένα μέτρα πρόληψης, κυρίως σε χώρους όπου βρίσκονται παιδιά. Αυτά περιλαμβάνουν την αποφυγή φύτευσης πικροδάφνης σε παιδικές χαρές και σχολικά προαύλια, την ενημέρωση του προσωπικού και των γονέων, αλλά και την επίβλεψη των παιδιών ώστε να μην βάζουν στο στόμα τους φύλλα ή άνθη.

Η ανησυχία που προκλήθηκε δεν είναι αβάσιμη, αλλά σε αρκετές περιπτώσεις διογκώθηκε από τον τρόπο παρουσίασης του θέματος. Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι ακόμη και η απλή παρουσία της πικροδάφνης συνιστά σοβαρή απειλή, κάτι που δεν επιβεβαιώνεται από τα επιστημονικά δεδομένα.

Οι ειδικοί επιμένουν: Η ενημέρωση είναι το «κλειδί». Όπως συμβαίνει με πολλά φυτά και ουσίες στη φύση, ο κίνδυνος σχετίζεται με τη χρήση και την έκθεση. Η πικροδάφνη δεν είναι «αθώα», αλλά ούτε και ένας «αόρατος δολοφόνος» που καραδοκεί σε κάθε σχολείο και πάρκο.

Για τους γονείς, το βασικό μήνυμα είναι σαφές: Εγρήγορση και επαγρύπνηση, χωρίς πανικό. Η εκπαίδευση των παιδιών να μην αγγίζουν ή να μην καταναλώνουν άγνωστα φυτά, σε συνδυασμό με την κατάλληλη επίβλεψη, μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο.

Άλλα τοξικά φυτά που αποτελούν δυνητική απειλή για ανθρώπους και ζώα

Η πικροδάφνη δεν αποτελεί το μοναδικό καλλωπιστικό ή αυτοφυές φυτό με τοξικές ιδιότητες· επίσημοι φορείς όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και το European Medicines Agency σημειώνουν ότι αρκετά κοινά φυτά περιέχουν ουσίες που μπορεί να προκαλέσουν δηλητηρίαση σε ανθρώπους και ζώα, ακόμη και με μικρή έκθεση.

Παράδειγμα αποτελεί η δάφνη του βουνού (Daphne spp.), της οποίας οι καρποί και ο φλοιός περιέχουν ισχυρές τοξίνες που επηρεάζουν το γαστρεντερικό σύστημα. Αντίστοιχα, η άτροπος η ευθάλεια (Atropa belladonna), γνωστή και ως «στρύχνος», περιέχει αλκαλοειδή που μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές νευρολογικές διαταραχές.

Στους κήπους και τα μπαλκόνια, η Διφενμπάχια (Dieffenbachia) συγκαταλέγεται στα πλέον διαδεδομένα διακοσμητικά φυτά με τοξική δράση. Η κατάποση ή ακόμη και η επαφή με τους χυμούς της μπορεί να προκαλέσει έντονο ερεθισμό, οίδημα και δυσκολία στην αναπνοή. Παρόμοια, το φυλλόδεντρο (Philodendron) περιέχει κρυστάλλους οξαλικού ασβεστίου που ερεθίζουν τους ιστούς.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται και σε φυτά όπως το κολχικό το φθινοπωρινό (Colchicum autumnale), που περιέχει κολχικίνη, ουσία με ισχυρή τοξικότητα που επηρεάζει την κυτταρική διαίρεση. Ακόμη και μικρές ποσότητες μπορεί να αποβούν επικίνδυνες, σύμφωνα με διεθνείς καταγραφές δηλητηριάσεων.

Στην ελληνική ύπαιθρο συναντάται επίσης η δατούρα (Datura stramonium), της οποίας όλα τα μέρη περιέχουν τροπανικά αλκαλοειδή και μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές δηλητηριάσεις.

Όλα τα φυτά του γένους δατούρα περιέχουν αλκαλοειδή, όπως η σκοπολαμίνη και η ατροπίνη, με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση να συναντάται στους σπόρους, τα άνθη και τη ρίζα. Χάρη σε αυτές τις ουσίες, έχει χρησιμοποιηθεί εδώ και αιώνες ως δηλητήριο από διάφορους πολιτισμούς. Η τοξικότητα του φυτού εξαρτάται από την ηλικία του, το έδαφος στο οποίο φύεται και τις κλιματικές συνθήκες.

Οι τοξίνες του φυτού μπορούν να καταποθούν ακούσια, με την κατανάλωση μελιού που παράχθηκε από το νέκταρ του φυτού. Σε ορισμένα κράτη, η αγορά, χρήση και καλλιέργεια των φυτών του γένους δατούρα είναι παράνομη.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται και στους Κρίνους, οι οποίοι, αν και εντυπωσιακοί αισθητικά, είναι εξαιρετικά τοξικοί για τις γάτες. Ακόμη και μικρή ποσότητα γύρης μπορεί να οδηγήσει σε οξεία νεφρική ανεπάρκεια.

Στους εξωτερικούς χώρους, η Αζαλέα είναι επίσης ένα φυτό με υψηλή τοξικότητα. Η κατανάλωσή της μπορεί να προκαλέσει εμετό, αδυναμία και προβλήματα στο καρδιαγγειακό σύστημα, ιδιαίτερα σε σκύλους.

Ακόμη και φυτά που θεωρούνται ευεργετικά, όπως η Αλόη, μπορεί να αποδειχθούν επικίνδυνα για τα ζώα. Αν καταναλωθούν, μπορεί να προκαλέσουν γαστρεντερικές διαταραχές και λήθαργο.

Συχνά σε σπίτια συναντάται και η Σανσεβιέρια, γνωστή για την ανθεκτικότητά της. Ωστόσο, σε περίπτωση κατάποσης από κατοικίδια μπορεί να προκαλέσει ναυτία και εμετό.

Τι κάνουμε σε περίπτωση δηλητηρίασης

Τα συμπτώματα δηλητηρίασης από φυτά ποικίλλουν, αλλά συνήθως περιλαμβάνουν σιελόρροια, εμετό, διάρροια, δυσκολία στην αναπνοή και έντονη κόπωση ή λήθαργο. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν σπασμοί ή διαταραχές στην καρδιακή λειτουργία.

Σε περίπτωση υποψίας δηλητηρίασης, είναι κρίσιμο να μην προκληθεί εμετός χωρίς ιατρική καθοδήγηση. Η άμεση επικοινωνία με γιατρό ή κτηνίατρο είναι απαραίτητη, ενώ βοηθητικό είναι να υπάρχει φωτογραφία ή δείγμα του φυτού για την ταχύτερη αναγνώρισή του.