Τι είναι η συμφωνία SOFA που υπογράφουν σήμερα Κύπρος και Γαλλία και προκαλεί τουρκική νευρικότητα

Η υπογραφή της συμφωνίας Κύπρου και Γαλλίας για το καθεστώς στρατιωτικών δυνάμεων, γνωστής διεθνώς ως Status of Forces Agreement (SOFA), αποτελεί ένα ακόμη βήμα στην αμυντική αναβάθμιση της Κυπριακής Δημοκρατίας και στην προσπάθεια της Λευκωσίας να συνδεθεί πιο οργανικά με τον ευρωπαϊκό μηχανισμό ασφάλειας.

Τη συμφωνία υπογράφουν σήμερα στη Λευκωσία ο Κύπριος υπουργός Άμυνας Βασίλης Πάλμας και η Γαλλίδα ομόλογός του Κατρίν Βοτρέν, στο περιθώριο της άτυπης συνόδου των υπουργών Άμυνας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η συμφωνία ρυθμίζει πρακτικά και νομικά ζητήματα που αφορούν την παρουσία, τη μετακίνηση και τη δράση γαλλικού στρατιωτικού προσωπικού στην Κυπριακή Δημοκρατία. Δεν πρόκειται για συμφωνία αμοιβαίας στρατιωτικής συνδρομής, ούτε έχει ανακοινωθεί η δημιουργία αυτόνομης γαλλικής βάσης στην Κύπρο. Δημιουργείται όμως το πλαίσιο για ασκήσεις, εκπαιδεύσεις, επιχειρησιακή συνεργασία, χρήση υποδομών και ταχύτερη αντίδραση σε κρίσεις.

Συνεργασία που ωρίμαζε χρόνια

Η νέα συμφωνία δεν προέκυψε ξαφνικά. Οι αμυντικές σχέσεις Κύπρου και Γαλλίας έχουν ήδη σημαντικό υπόβαθρο. Η γαλλική διπλωματία καταγράφει την αμυντική συνεργασία των δύο χωρών ως στρατηγική, υπενθυμίζοντας ότι η σχετική συμφωνία αμυντικής συνεργασίας υπογράφηκε τον Απρίλιο του 2017 και τέθηκε σε ισχύ τον Αύγουστο του 2020. Το γαλλικό Πολεμικό Ναυτικό συμμετέχει σε τακτικές ασκήσεις με την Κυπριακή Δημοκρατία, ενώ η Γαλλία συγκαταλέγεται στους βασικούς προμηθευτές αμυντικού υλικού της Κύπρου.

Το 2022 υπεγράφη επίσης συμφωνία για συνεργασία σε επιχειρήσεις εκκένωσης από τη Μέση Ανατολή μέσω κυπριακού εδάφους, στοιχείο που αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω της γεωγραφικής θέσης της Κύπρου κοντά στον Λίβανο, στο Ισραήλ, στη Συρία και στις θαλάσσιες οδούς της Ανατολικής Μεσογείου.

Η Λευκωσία επιχειρεί εδώ και χρόνια να αξιοποιήσει τη θέση της όχι μόνο ως πηγή κινδύνων, αλλά και ως πλεονέκτημα. Σε περιόδους κρίσεων στη Μέση Ανατολή, η Κύπρος λειτουργεί ως το κοντινότερο κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς την περιοχή και ως σταθμός για επιχειρήσεις εκκένωσης, ανθρωπιστικής υποστήριξης και συντονισμού.

Τι κερδίζει η Λευκωσία

Για την Κυπριακή Δημοκρατία, η συμφωνία με τη Γαλλία έχει τρεις βασικές αναγνώσεις.

Πρώτον, αυξάνει την αποτρεπτική της ισχύ. Η Κύπρος παραμένει μικρό κράτος, εκτός ΝΑΤΟ, με κατεχόμενο έδαφος και με δεκάδες χιλιάδες Τούρκους στρατιώτες στα κατεχόμενα. Όμως η ενσωμάτωσή της σε δίκτυα συνεργασίας με ισχυρά κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλάζει το γεωπολιτικό της βάρος.

Δεύτερον, η συμφωνία ενισχύει την πρόσβαση της Κύπρου σε τεχνογνωσία, εκπαίδευση, αμυντική βιομηχανία και κοινές ασκήσεις. Η χρονική σύμπτωση με το ευρωπαϊκό πρόγραμμα SAFE έχει σημασία, καθώς η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει εγκρίνει για την Κύπρο χρηματοδότηση €1,18 δισ. στο πλαίσιο των δανείων για ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής ετοιμότητας και των κοινών προμηθειών.
Τρίτον, η Κύπρος ενισχύει τον ρόλο της ως κόμβος ασφάλειας. Το νησί βρίσκεται κοντά σε περιοχές όπου οι κρίσεις δεν είναι θεωρητικές. Η Γάζα, ο Λίβανος, η Συρία, η Ερυθρά Θάλασσα, η ασφάλεια των θαλάσσιων διαδρομών και η προστασία ενεργειακών υποδομών συνθέτουν ένα περιβάλλον στο οποίο η απουσία σχεδιασμού πληρώνεται ακριβά.

Το γαλλικό ενδιαφέρον

Για τη Γαλλία, η Κύπρος προσφέρει ευρωπαϊκό έδαφος, σταθερό πολιτικό περιβάλλον και πρόσβαση στην Ανατολική Μεσόγειο και στη Μέση Ανατολή. Το Παρίσι έχει ιστορικό ενδιαφέρον για τον Λίβανο, ισχυρή ναυτική παρουσία στην περιοχή και διαχρονική επιδίωξη να λειτουργεί ως ευρωπαϊκή δύναμη με δυνατότητα στρατιωτικής δράσης πέραν των συνόρων της.

Η γαλλική παρουσία στην Κύπρο διευκολύνει επιχειρήσεις εκκένωσης, θαλάσσιας επιτήρησης, προστασίας πολιτών, υποστήριξης ναυτικών μονάδων και διαχείρισης περιφερειακών κρίσεων. Παράλληλα, ενισχύει την παρουσία της γαλλικής αμυντικής βιομηχανίας στην περιοχή, σε συνδυασμό και με τη βαθιά στρατηγική σχέση που έχει ήδη αναπτύξει το Παρίσι με την Αθήνα.

Η ελληνική διάσταση

Για την Ελλάδα, η συμφωνία Κύπρου και Γαλλίας ενισχύει ένα ευρύτερο πλέγμα συνεργασιών στην Ανατολική Μεσόγειο. Η ελληνογαλλική στρατηγική σχέση του 2021, με ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής, συνοδεύτηκε από σημαντικές αμυντικές προμήθειες, όπως τα Rafale και οι φρεγάτες Belharra. Η νέα κυπρογαλλική συμφωνία δεν έχει την ίδια μορφή, αλλά προσθέτει συνέχεια στον γαλλικό ρόλο στην περιοχή.

Η ασφάλεια της Κύπρου δεν αντιμετωπίζεται από την Αθήνα ως ξεχωριστή υπόθεση. Σε ένα περιβάλλον όπου η Τουρκία διεκδικεί ρόλο περιφερειακής δύναμης, αμφισβητεί κυριαρχικά δικαιώματα και προωθεί λύση δύο κρατών στο Κυπριακό, κάθε συμφωνία που ενισχύει την Κυπριακή Δημοκρατία λειτουργεί και ως πρόσθετος παράγοντας σταθερότητας για τον Ελληνισμό.

Ευρωπαϊκή ασφάλεια

Η συμφωνία έχει σημασία και για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Στην Κύπρο η έννοια της ευρωπαϊκής ασφάλειας αποκτά συγκεκριμένο έδαφος.

Το άρθρο 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση προβλέπει ότι εάν κράτος μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα υπόλοιπα κράτη μέλη έχουν υποχρέωση βοήθειας και συνδρομής. Για την Κύπρο, που δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ, αυτή η πρόνοια έχει ιδιαίτερη πολιτική και στρατηγική σημασία. Η αξία της όμως δεν βρίσκεται μόνο στο νομικό κείμενο, αλλά στην ύπαρξη πραγματικών υποδομών, κοινών ασκήσεων, διαλειτουργικότητας και πολιτικής βούλησης. Η παρουσία της Γαλλίας στην Κύπρο λειτουργεί προς αυτή την κατεύθυνση.

Απογοητευμένη και νευρική η Άγκυρα

Η τουρκική ενόχληση ήταν αναμενόμενη. Το κατοχικό καθεστώς στο ψευδοκράτος έχει ήδη χαρακτηρίσει τη συμφωνία επικίνδυνη, υποστηρίζοντας ότι αλλοιώνει την ισορροπία δυνάμεων και αγνοεί τα δικαιώματα των Τουρκοκυπρίων. Σε ανακοίνωσή του ανέφερε ότι η συμφωνία προβλέπει, μεταξύ άλλων, παρουσία γαλλικών στρατιωτικών στοιχείων, κοινές ασκήσεις, στρατιωτική εκπαίδευση, ανταλλαγή τεχνολογίας και υλικοτεχνική υποστήριξη.

Η τουρκική θέση έχει μια προφανή αντίφαση. Η Άγκυρα και το κατοχικό καθεστώς διαμαρτύρονται για συμφωνίες που υπογράφει η διεθνώς αναγνωρισμένη Κυπριακή Δημοκρατία, την ώρα που η Τουρκία διατηρεί παράνομα στρατιωτικές δυνάμεις στο βόρειο τμήμα του νησιού από το 1974. Το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών είχε αντιδράσει και το 2020 στην έναρξη ισχύος της κυπρογαλλικής αμυντικής συμφωνίας, υποστηρίζοντας ότι η Κυπριακή Δημοκρατία δεν δικαιούται να υπογράφει τέτοιες συμφωνίες και ότι η συνεργασία με τη Γαλλία διαταράσσει την ισορροπία στην περιοχή.

Στην πραγματικότητα, η Άγκυρα ενοχλείται επειδή η Κυπριακή Δημοκρατία παύει σταδιακά να εμφανίζεται ως απομονωμένο και ευάλωτο κράτος. Η συνεργασία με τη Γαλλία, οι σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, η συνεργασία με το Ισραήλ, η συμμετοχή στο SAFE και η εμπλοκή στην ευρωπαϊκή αμυντική αρχιτεκτονική περιορίζουν το περιθώριο της Τουρκίας να αντιμετωπίζει την Κύπρο ως χώρο αποκλειστικής επιρροής.