Ο Τραμπ αλλάζει τις ισορροπίες στο ΝΑΤΟ: Στήριξη σε Ερντογάν, επίθεση στους Ευρωπαίους και παζάρι για τα F‑35

Με τη δημόσια ανανέωση, και με πιο εμφατικό τρόπο, της υπόσχεσης για άρση των κυρώσεων CAATSA εις βάρος της Τουρκίας, τη νέα επίθεση εναντίον των Ευρωπαίων συμμάχων με την επαναφορά και του ζητήματος της Γροιλανδίας, αλλά και την προσπάθεια κατευνασμού του από τα υπόλοιπα κράτη-μέλη μέσω της ανακοίνωσης μεγάλων εξοπλιστικών προγραμμάτων, ώστε να ικανοποιηθεί η απαίτησή του για μεταφορά του βάρους της άμυνας της Ευρώπης στα ευρωπαϊκά μέλη του ΝΑΤΟ, ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έδωσε τον δικό του τόνο στην 36η Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ, που διεξάγεται στην Άγκυρα.

Το ενδιαφέρον στράφηκε φυσικά στις δημόσιες δηλώσεις πριν από τη συνάντησή του με τον πρόεδρο Ερντογάν στο προεδρικό συγκρότημα του Beştepe, όπου η προσοχή ήταν στραμμένη πρωτίστως στο ποιο «δώρο» θα έκανε στον οικοδεσπότη του, έναν πολιτικό τον οποίο, όπως ο ίδιος έχει δηλώσει, θαυμάζει και με τον οποίο έχει την «ίδια χημεία».

Ο Αμερικανός πρόεδρος, παρά τον συχνά χαοτικό και αμφίσημο λόγο του, επανέλαβε ότι θα πρέπει να εξεταστεί η άρση των κυρώσεων, καθώς, όπως είπε, «δεν επιβάλλουμε κυρώσεις σε φίλους», ενώ, αναφερόμενος και στα F-35, έσπευσε να προσθέσει ότι: «Λοιπόν, είναι μια απόφαση που θα λάβουμε. Έχουμε μια πολύ καλή σχέση... Έχουμε πλέον καλύτερη σχέση με την Τουρκία και, από πολλές απόψεις, η Τουρκία έχει αποδειχθεί πιο πιστός σύμμαχος από άλλες χώρες, από τις οποίες θα περιμέναμε να είναι πιο πιστές. Επομένως, είναι κάτι που ασφαλώς θα εξετάσουμε...».

Η δήλωση αυτή απείχε αρκετά από τις προσδοκίες που είχαν καλλιεργηθεί στην Άγκυρα ότι ο πρόεδρος Τραμπ θα ήταν πιο συγκεκριμένος. Βεβαίως, είναι πιθανό να μην επιθυμούσε να ανακοινώσει δημοσίως ενδεχόμενες ιδέες ή πρωτοβουλίες που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην υπέρβαση του μεγάλου θεσμικού και νομικού εμποδίου που υπάρχει για την επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35. Πάντως απαντώντας σε ερώτηση έδειξε να αγνοεί παντελώς την φόρμουλα που έχει συζητηθεί για ενδεχόμενη μεταφορά των τουρκικών S400 σε τρίτη χώρα.

Η δήλωση του Τραμπ προκάλεσε νέα αντίδραση από τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου, ο οποίος, σε συνέντευξή του σε αμερικανικό τηλεοπτικό δίκτυο, προειδοποίησε ότι η πιθανή πώληση F-35 στην Τουρκία θα ανατρέψει την ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή. Όπως υποστήριξε, η Τουρκία στρέφεται εναντίον του Ισραήλ, απειλεί μια σύμμαχο χώρα, την Ελλάδα, ενώ εξακολουθεί να κατέχει έδαφος της Κυπριακής Δημοκρατίας. Μάλιστα, παρομοίασε την Τουρκία με τη Βόρεια Κορέα.

Οι κυρώσεις επιβλήθηκαν βάσει του νόμου CAATSA, ο οποίος ψηφίστηκε από το Κογκρέσο το 2017, και η άρση τους απαιτεί συγκεκριμένη θεσμική διαδικασία. Ο νόμος θεσπίστηκε με στόχο να περιορίσει τις πωλήσεις στρατιωτικού υλικού από τη Ρωσία, το Ιράν και τη Βόρεια Κορέα και υποχρεώνει την αμερικανική κυβέρνηση να επιβάλλει κυρώσεις σε οντότητες που εν γνώσει τους εμπλέκονται σε σημαντικές συναλλαγές με τους τομείς της άμυνας και των πληροφοριών της Ρωσίας.

Το 2020 η Τουρκία έγινε ο πρώτος σύμμαχος του ΝΑΤΟ στον οποίο επιβλήθηκαν κυρώσεις βάσει του νόμου αυτού, εξαιτίας της αγοράς του ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος S-400. Οι κυρώσεις αφορούσαν συγκεκριμένα την Υπηρεσία Αμυντικής Βιομηχανίας της Τουρκίας (SSB), δηλαδή τον κρατικό οργανισμό που είναι υπεύθυνος για τη διαχείριση των μεγάλων εξοπλιστικών προγραμμάτων, καθώς και περιορισμούς στις άδειες εξαγωγής αμερικανικού αμυντικού υλικού και κυρώσεις εις βάρος ανώτερων αξιωματούχων της SSB. Βάσει του ίδιου νομικού πλαισίου, η Τουρκία αποκλείστηκε και από το πρόγραμμα του F-35, στο οποίο συμμετείχε ως συμπαραγωγός.

Ο νόμος CAATSA επιτρέπει στον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών να τερματίσει τις κυρώσεις, εφόσον η κυβέρνηση διαπιστώσει ότι το μέρος στο οποίο επιβλήθηκαν έχει σταματήσει τη δραστηριότητα που τις προκάλεσε, έχει λάβει σημαντικά και επαληθεύσιμα μέτρα για τον οριστικό τερματισμό της και έχει παράσχει διαβεβαιώσεις ότι δεν θα εμπλακεί σε παρόμοια δραστηριότητα στο μέλλον. Ωστόσο, οποιαδήποτε τέτοια ενέργεια υπόκειται σε κοινοβουλευτικό έλεγχο, σύμφωνα με το Άρθρο 216 του νόμου, το οποίο απαιτεί από την κυβέρνηση να ενημερώσει το Κογκρέσο πριν τεθεί σε ισχύ η άρση των κυρώσεων, παρέχοντας στους νομοθέτες τη δυνατότητα να αντιταχθούν εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας.

Όμως, πέραν του CAATSA, υπάρχει και διάταξη του Νόμου περί Εξουσιοδότησης της Εθνικής Άμυνας (NDAA) του 2021, η οποία αφορά ειδικά τους S-400 της Τουρκίας. Η διάταξη αυτή απαιτεί από την αμερικανική κυβέρνηση να πιστοποιήσει ότι η Τουρκία δεν διαθέτει πλέον τους S-400 ή κάποιο διάδοχο σύστημα, ότι το σύστημα δεν λειτουργεί ούτε συντηρείται από ρωσικό προσωπικό ή πρόσωπα που ενεργούν για λογαριασμό της Ρωσίας και ότι η Άγκυρα δεν θα επιδιώξει να αποκτήσει εκ νέου το σύστημα στο μέλλον.

Όπως επισημαίνει και το Al-Monitor, ακόμη και η άρση των κυρώσεων CAATSA δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η Τουρκία επιστρέφει στο πρόγραμμα των F-35. Η τελική πολιτική απόφαση ανήκει στο Κογκρέσο, όπου, μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, υπάρχει ιδιαίτερη ευαισθησία σε ζητήματα που αφορούν τις σχέσεις με τη Ρωσία.

Για την Τουρκία, όμως, πέρα από την υπόθεση των F-35, η άρση των κυρώσεων είναι εξίσου σημαντική, καθώς θα ανοίξει τον δρόμο για την επανεκκίνηση των αμυντικών σχέσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες σε επίπεδο εξοπλισμών. Αυτό θα έχει θετικές συνέπειες και για την εγχώρια αμυντική βιομηχανία, καθώς πολλά σημαντικά προγράμματα, όπως το μαχητικό KAAN, τα προγράμματα ελικοπτέρων, πυραύλων και άλλων οπλικών συστημάτων, εξαρτώνται σε σημαντικό βαθμό από αμερικανικές εξαγωγές τεχνολογίας και εξαρτημάτων.

Ο Ν. Τραμπ φρόντισε πάντως να δώσει μια ισχυρή πολιτική «πάσα» στον Τ. Ερντογάν, εξυμνώντας το έργο του ίδιου αλλά και τη στάση της Τουρκίας σε περιφερειακές κρίσεις, όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία, η Συρία, η Μέση Ανατολή αλλά και το Ιράν. Με μια δήλωση που επανέλαβε για δεύτερη φορά και η οποία προκαλεί έκπληξη, καθώς εμφανίζει την Τουρκία να ήταν έτοιμη να εμπλακεί υπέρ του Ιράν μετά την αμερικανοϊσραηλινή επίθεση, κάτι που, όπως είπε, αποφεύχθηκε λόγω της καλής σχέσης του με τον Τούρκο πρόεδρο.

Αυτή η πολιτική στήριξη ενισχύει την προσπάθεια του Τ. Ερντογάν να διεκδικήσει πρωταγωνιστικό ρόλο για την Τουρκία στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ και, συγχρόνως, να ασκήσει πίεση προς τους Ευρωπαίους συμμάχους, ώστε να αποδεχθούν άνευ όρων τη συμμετοχή της Τουρκίας στην ευρωπαϊκή άμυνα.

Σε ό,τι αφορά τη Σύνοδο Κορυφής, η οποία ολοκληρώνεται σήμερα το απόγευμα, οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι και ο Καναδάς θα επιχειρήσουν να κλείσουν το ρήγμα που έχουν προκαλέσει οι επιλογές του Ν. Τραμπ, παρουσιάζοντας ένα μεγάλο πρόγραμμα εξοπλισμών, αν και αρκετές χώρες, με πρώτη την Ισπανία, αρνούνται να συμμορφωθούν με την απόφαση της Χάγης για αύξηση των αμυντικών δαπανών στο 5% του ΑΕΠ.Τ ο κλίμα επιβαρύνθηκε και πάλι μετά τη χθεσινή επίθεση του Ν. Τραμπ, παρουσία του Τ. Ερντογάν, εναντίον μιας σειράς συμμάχων, όπως η Γαλλία, η Ιταλία και η Βρετανία, επειδή δεν συνέδραμαν τις ΗΠΑ στον πόλεμο κατά του Ιράν. Ο ίδιος, πάντως, προκειμένου να διασώσει τα προσχήματα, υποστήριξε ότι οι ΗΠΑ δεν είχαν ανάγκη τη βοήθεια των Ευρωπαίων συμμάχων, αλλά απλώς ήθελε να τους «τεστάρει».

Ενδεικτικό, πάντως, είναι ότι ο Ν. Τραμπ, μετά από καιρό, επανήλθε και στο ζήτημα της Γροιλανδίας, υποστηρίζοντας ότι δεν πρέπει να ανήκει στη Δανία αλλά στις ΗΠΑ, οι οποίες έχουν ιδιαίτερη ανάγκη τη Γροιλανδία για στρατηγικούς λόγους, αφήνοντας μάλιστα να εννοηθεί ότι, σε διαφορετική περίπτωση, θα μπορούσε να αποσύρει αμερικανικές δυνάμεις από την Ευρώπη. Η δήλωση αυτή προκάλεσε την έντονη αντίδραση της πρωθυπουργού της Δανίας, η οποία κάλεσε το ΝΑΤΟ να επαναβεβαιώσει τον σεβασμό στην κυριαρχία των κρατών-μελών.

Καθώς μείζον ζήτημα παραμένει η ενίσχυση της Ουκρανίας στην αντιμετώπιση της ρωσικής απειλής, η οποία αναμένεται να εκφραστεί με νέες δεσμεύσεις οικονομικής και στρατιωτικής στήριξης προς το Κίεβο, εξακολουθούν να προκαλούν ερωτήματα οι ασαφείς δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου, ο οποίος, μετά τις συνομιλίες του με τον Βλαντίμιρ Πούτιν, υποστήριξε ότι τόσο ο Ρώσος πρόεδρος όσο και ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι επιθυμούν την ειρήνη και ότι ενδέχεται να βρίσκεται κοντά η επίτευξη συμφωνίας.

Μέχρι το απόγευμα απομένουν λίγες ώρες, κατά τις οποίες οι 31 ηγέτες του ΝΑΤΟ, μέσα σε αυτό το βαρύ κλίμα, θα πρέπει να γεφυρώσουν τις νέες διαχωριστικές γραμμές που θέτει ο Ν. Τραμπ και να δώσουν εικόνα ενότητας της Συμμαχίας