Η Κούβα του Φιντέλ κάποτε αψήφησε την Αμερική, σήμερα παλεύει για ρεύμα και φάρμακα ‑ Δείτε πώς άλλαξε το νησί μέσα σε 100 χρόνια

Η Κούβα βρίσκεται αντιμέτωπη με τη βαθύτερη κρίση της μεταεπαναστατικής της περιόδου, εκατό χρόνια από τη γέννηση του Φιντέλ Κάστρο, με διακοπές ρεύματος, ελλείψεις σε νερό και φάρμακα και μια οικονομία που αναγκάζεται να ανοίξει στην ιδιωτική πρωτοβουλία.

Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία κατά τις οποίες ένα ολόκληρο κεφάλαιο δεν κλείνει με μια θεαματική ανατροπή, αλλά με μια αργή, σχεδόν αθόρυβη εξάντληση. Για την Κούβα του 2026, εκατό χρόνια από τη γέννηση του Φιντέλ Κάστρο (Fidel Castro), αυτή μοιάζει να είναι μια τέτοια στιγμή.

Το νησί που για περισσότερο από έξι δεκαετίες ταυτίστηκε με την επανάσταση, τον Κάστρο και την αντίσταση απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπο με μια καθημερινότητα που δύσκολα αφήνει χώρο για τους παλιούς πολιτικούς μύθους. Πολύωρες διακοπές ρεύματος, ελλείψεις σε καύσιμα, τρόφιμα και φάρμακα, προβλήματα στην υδροδότηση και μια οικονομία που δυσκολεύεται να εξασφαλίσει ακόμη και τα βασικά συνθέτουν την εικόνα ενός νησιού που μοιάζει να έχει φτάσει στα όριά του. Την ίδια στιγμή, η χώρα αναγκάζεται να κάνει κάτι που για δεκαετίες έμοιαζε αδιανόητο: να ανοίξει περισσότερο χώρο στην ιδιωτική οικονομία.

Ποια είναι η αιτία της κρίσης στην Κούβα;

Η σημερινή κρίση δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν μόνο παράγοντα. Το αμερικανικό εμπάργκο και οι κυρώσεις έχουν επιβαρύνει σημαντικά την κουβανική οικονομία, όμως στο εσωτερικό της χώρας συσσωρεύονται εδώ και χρόνια προβλήματα όπως η χαμηλή παραγωγικότητα, η γραφειοκρατία, οι πεπαλαιωμένες υποδομές, η ενεργειακή εξάρτηση και η έλλειψη συναλλάγματος.

Η κυβέρνηση του Μιγκέλ Ντίας-Κανέλ (Miguel Díaz-Canel) έχει ήδη προχωρήσει σε μέτρα που διευρύνουν τον ρόλο των ιδιωτικών επιχειρήσεων, ακόμη και σε τομείς όπως οι εισαγωγές καυσίμων και φαρμάκων, η γεωργία και ο τουρισμός. Παράλληλα, το κράτος εξακολουθεί να διατηρεί τον έλεγχο σε στρατηγικούς τομείς. Πρόκειται για μια παράδοξη συνθήκη: ένα σύστημα που οικοδομήθηκε πάνω στην κρατική οικονομία αναγκάζεται πλέον να αναζητήσει λύσεις σε πρακτικές που κάποτε αντιμετώπιζε με καχυποψία.

Ποιος ήταν ο Φιντέλ Κάστρο και πώς ξεκίνησε η επανάσταση;

Η αντίθεση γίνεται ακόμη πιο έντονη λόγω της χρονικής συγκυρίας. Η εκατονταετηρίδα από τη γέννηση του Κάστρο βρίσκει την Κούβα να αναμετριέται όχι μόνο με τις σημερινές ελλείψεις, αλλά και με την κληρονομιά ενός ολόκληρου πολιτικού μοντέλου.

Ο Φιντέλ δεν γεννήθηκε μέσα στη φτώχεια. Γιος εύπορου γαιοκτήμονα, φοίτησε σε σχολεία Ιησουιτών, σπούδασε Νομικά στην Αβάνα και μεγάλωσε μέσα σε ένα περιβάλλον που απείχε αρκετά από την εικόνα του επαναστάτη που θα δημιουργούσε αργότερα. Στο πανεπιστήμιο, όμως, ήρθε σε επαφή με την πολιτική βία, τον ακτιβισμό και τον ριζοσπαστισμό.

Η επίθεση στους στρατώνες Μονκάδα το 1953 απέτυχε, ο ίδιος συνελήφθη, δικάστηκε και φυλακίστηκε. Η ήττα, ωστόσο, μετατράπηκε σταδιακά σε πολιτικό κεφάλαιο. Μετά την αποφυλάκισή του κατέφυγε στο Μεξικό, όπου γνώρισε τον Ερνέστο «Τσε» Γκεβάρα (Ernesto «Che» Guevara). Το 1956 επέστρεψε στην Κούβα με το πλοίο Γκράνμα και, ύστερα από χρόνια ένοπλου αγώνα, μπήκε θριαμβευτικά στην Αβάνα την 1η Ιανουαρίου 1959. Από εκείνη τη στιγμή, η γενειάδα, το πούρο και η στρατιωτική στολή έγιναν σύμβολα μιας επανάστασης που απέκτησε παγκόσμια ακτινοβολία.

Πώς επηρέασε η σύγκρουση με τις ΗΠΑ την κουβανική ταυτότητα;

Ο Κάστρο κατάφερε να μετατρέψει τη σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες σε βασικό κομμάτι της κουβανικής ταυτότητας. Η αποτυχημένη εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων το 1961 ενίσχυσε τον μύθο του, ενώ έναν χρόνο αργότερα η Κρίση των Πυραύλων έφερε τον κόσμο στα πρόθυρα μιας πυρηνικής σύγκρουσης.

Την ίδια στιγμή, η επανάσταση άφησε πίσω της μια σύνθετη κληρονομιά. Η εκστρατεία αλφαβητισμού, η έμφαση στην εκπαίδευση και η ανάπτυξη του δημόσιου συστήματος υγείας αποτέλεσαν σημαντικά επιτεύγματα. Από την άλλη πλευρά, η πολιτική ελευθερία περιορίστηκε δραστικά, καθώς η Κούβα εξελίχθηκε σε μονοκομματικό κράτος με διώξεις αντιφρονούντων και περιορισμούς στην ανεξάρτητη δημοσιογραφία. Αυτή ακριβώς η αντίφαση εξακολουθεί να βρίσκεται στην καρδιά της κουβανικής ιστορίας.

Τι άλλαξε στις σχέσεις Κούβας - ΗΠΑ από τον Ομπάμα έως σήμερα;

Για ένα σύντομο διάστημα, φάνηκε ότι οι σχέσεις Ουάσινγκτον και Αβάνας θα μπορούσαν να αλλάξουν. Το 2014 ξεκίνησε η διαδικασία εξομάλυνσης και το 2016 ο Μπαράκ Ομπάμα (Barack Obama) έγινε ο πρώτος εν ενεργεία Αμερικανός πρόεδρος που επισκέφθηκε την Κούβα εδώ και σχεδόν ενενήντα χρόνια.

Σήμερα, όμως, το σκηνικό είναι διαφορετικό. Η αμερικανική πίεση έχει επιστρέψει, την ώρα που η κουβανική οικονομία προσπαθεί να αντιμετωπίσει μια βαθιά κρίση. Παράλληλα, η ανάγκη για καύσιμα, φάρμακα και βασικά αγαθά οδηγεί τη χώρα σε μια παράδοξη πραγματικότητα, όπου ακόμη και η ιδιωτική αγορά αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία. Η εικόνα είναι σχεδόν συμβολική: η χώρα που για δεκαετίες έμαθε να παρουσιάζει την επιβίωσή της ως πράξη αντίστασης βρίσκεται σήμερα να παλεύει για τα απολύτως απαραίτητα.

Και ίσως αυτό να είναι το πραγματικό τέλος εποχής για την Κούβα. Όχι η ξαφνική κατάρρευση ενός καθεστώτος, αλλά η αργή μεταμόρφωση μιας κοινωνίας που αναγκάζεται να αφήσει πίσω της ένα μοντέλο που άντεξε την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης και δεκαετίες αμερικανικής πίεσης. Ο μύθος του Φιντέλ μπορεί να παραμένει ζωντανός στους τοίχους της Αβάνας. Η Κούβα, όμως, του 2026 καλείται να αποφασίσει τι ακριβώς θέλει να κρατήσει από το παρελθόν της – και πόσο διαφορετική θα πρέπει να γίνει για να μπορέσει να επιβιώσει στο μέλλον.