Πώς η εξάρτηση από το ChatGPT επηρεάζει μνήμη, σκέψη και συμπεριφορά

Το ChatGPT και τα αντίστοιχα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης έχουν γίνει η αναπόσπαστη… χείρα βοηθείας. Γράφουν email, συνοψίζουν κείμενα, προτείνουν ιδέες, λύνουν – κάθε λογής – απορίες. Όμως, όσο πιο εύκολη καθίσταται η πρόσβαση σε έτοιμες απαντήσεις, τόσο έρχεται στην επιφάνεια το εξής ερώτημα: πότε η συνδρομή (κυριολεκτικά και μεταφορικά) αρχίζει να αντικαθιστά τη σκέψη;

Μικρή μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Applied Cognitive Psychology επιχειρεί να απαντήσει. Πόσο το ChatGPT μάς «χαλάει» το μυαλό;

Σύμφωνα με την παρούσα εργασία, η βαριά και άκριτη χρήση του συνδέεται με αλλαγές στον τρόπο που θυμόμαστε, αποφασίζουμε, μαθαίνουμε και σχετιζόμαστε με τον περίγυρό μας.

Όταν η σκέψη ανατίθεται στην τεχνητή νοημοσύνη

Η ερευνήτρια Zeineb Farhat, από το ISC Paris, πήρε συνεντεύξεις από 45 νεαρούς ενήλικες στη Γαλλία, ηλικίας 18 έως 25 ετών, που χρησιμοποιούσαν καθημερινά το ChatGPT. Όπως μεταδίδει το PsyPost, από τις απαντήσεις τους προέκυψε ένα κοινό μοτίβο: όσο περισσότερο «εμπιστεύονταν» στο μοντέλο τη νοητική προσπάθεια, τόσο λιγότερο έμπαιναν στη διαδικασία να αναλύσουν ένα πρόβλημα, να ελέγξουν πηγές ή να θυμηθούν μόνοι τους.

Οι ψυχολόγοι ονομάζουν την τάση «γνωστική εκφόρτωση»: επιστρατεύουμε εξωτερικά εργαλεία για να μειώσουμε το φορτίο της μνήμης και της κρίσης. Το κάνουμε με αριθμομηχανές, σημειώσεις και μηχανές αναζήτησης. Η ειδοποιός διαφορά έγκειται στο ότι οι πλατφόρμες δεν αποθηκεύουν ή επεξεργάζονται απλώς τις πληροφορίες αλλά, συνήθως, προσφέρουν μια έτοιμη, οργανωμένη απάντηση σε κάθε πρόκληση.

Το δίχτυ ασφαλείας γεννά άγχος όταν λείπει

Αρκετοί συμμετέχοντες εξομολογήθηκαν ότι οι άμεσες αποκρίσεις τούς έκαναν λιγότερο πρόθυμους να σκεφτούν σε βάθος. Κάποιοι έκαναν λόγο για «πνευματική τεμπελιά» και μικρότερη διάρκεια προσοχής.

Άλλοι ανέφεραν ότι συγκρατούσαν λιγότερα δεδομένα, επειδή είχαν συνηθίσει να ρωτούν ξανά το chatbot αντί να προσπαθούν να θυμηθούν. Το πρόβλημα, όπως περιέγραψε ένας φοιτητής, δεν ήταν ότι έβρισκε γρήγορα τη λύση, αλλά ότι μετά δεν την κρατούσε.

Παράλληλα, ήρθε στο φως και η ψυχολογική διάσταση του φαινομένου. Πολλοί ζητούσαν επιβεβαίωση από το ChatGPT ακόμη και για απλές αποφάσεις, όπως η διατύπωση ενός email.

Με τον χρόνο, αυτή η συνήθεια φάνηκε να μειώνει την εμπιστοσύνη στην προσωπική εκτίμηση. Το εργαλείο λειτουργούσε σαν «δίχτυ ασφαλείας»: χρήσιμο όσο υπάρχει, αγχωτικό όταν δεν είναι διαθέσιμο. Ορισμένοι ένιωθαν στρες ή μια αίσθηση παράλυσης όταν το σύστημα τίθετο εκτός λειτουργίας.

Μετατοπίσεις αναδείχθηκαν και στην κοινωνική συμπεριφορά. Κάποιοι προτιμούσαν να συζητούν με την τεχνητή νοημοσύνη αντί με συμφοιτητές, συναδέλφους ή καθηγητές.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, το ChatGPT περιγράφηκε σχεδόν σαν… φίλος: πάντα διαθέσιμο, πάντα πρόθυμο να απαντήσει, χωρίς κριτική. Αυτό αν και προσφέρει προσωρινή ανακούφιση, ειδικά σε περιόδους άγχους ή μοναξιάς, δεν αντικαθιστά την διαπροσωπική σχέση. Το να αφήνουν στην άκρη σταδιακά την πραγματική επαφή με τους ανθρώπους, οδηγούσε σε συναισθήματα που προσομοίαζαν την κοινωνική απομόνωση.

Δεν φταίει το εργαλείο – «Ένοχος» ο τρόπος λειτουργίας

Η ίδια μελέτη κατέγραψε και ένα πιο θετικό μοτίβο. Ορισμένοι συμμετέχοντες αξιοποιούσαν το ChatGPT δημιουργικά: για να οργανώσουν υλικό, να συνοψίσουν δύσκολα κείμενα, να ξεπεράσουν το αδιέξοδο στο γράψιμο ή να εμπνευστούν.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, δεν αντέγραφαν την απάντηση. Τη είχαν ως αφετηρία. Έτσι, δεν ατροφούσε η σκέψη – το εργαλείο την υποστήριζε.

Επίσης, τονίζεται ότι πρόκειται για μικρή ποιοτική έρευνα, σε συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα και σε μία μόνο χώρα. Οπότε, δεν αποδεικνύει σχέση αιτίας-αποτελέσματος ούτε μπορεί να γενικευθεί σε όλους τους ανθρώπους. Ωστόσο, καταγράφει μια εμπειρία που γίνεται όλο και πιο οικεία: η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να είναι συνεργάτης ή δεκανίκι. Η διαφορά βρίσκεται στο αν τη εκμεταλλευόμαστε για να σκεφτούμε καλύτερα – ή για να μη κουραστούμε πνευματικά καθόλου.