Σήμερα έμαθα: Γιατί δεν θυμόμαστε απολύτως τίποτα από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας;

Αν προσπαθήσετε να ανακαλέσετε την αρχαιότερη ανάμνηση της ζωής σας, το πιο πιθανό είναι να μεταφερθείτε γύρω στην ηλικία των τριών ή τεσσάρων ετών. Όλα όσα συνέβησαν πριν από αυτό το ορόσημο —τα πρώτα μας βήματα, οι πρώτες λέξεις, τα γενέθλιά μας ως βρέφη— φαίνεται να έχουν διαγραφεί ολοσχερώς.

Το καθολικό αυτό φαινόμενο ονομάζεται στην ψυχολογία και τη νευροεπιστήμη «παιδική αμνησία» και για δεκαετίες αποτελούσε ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα του ανθρώπινου μυαλού.

Για πολλά χρόνια, η επικρατούσα θεωρία υποστήριζε ότι τα μωρά απλώς δεν διαθέτουν την εγκεφαλική ετοιμότητα να σχηματίσουν αναμνήσεις. Ωστόσο, η σύγχρονη επιστήμη απέδειξε ότι αυτό είναι μύθος. Τα βρέφη θυμούνται πρόσωπα, φωνές και συνήθειες. Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι γιατί δεν δημιουργούμε αναμνήσεις στα πρώτα χρόνια της ζωής μας, αλλά γιατί τις χάνουμε στην πορεία.

Η υπερανάπτυξη του εγκεφάλου που «σβήνει» το παρελθόν

Η βασική απάντηση βρίσκεται σε μια διαδικασία που ονομάζεται νευρογένεση. Κατά τη διάρκεια της βρεφικής και πρώτης παιδικής ηλικίας, ο ιππόκαμπος —η δομή του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνη για την επεξεργασία και την αποθήκευση των αναμνήσεων— αναπτύσσεται με καταιγιστικούς ρυθμούς. Εκατομμύρια νέοι νευρώνες γεννιούνται καθημερινά και ενσωματώνονται στα ήδη υπάρχοντα νευρωνικά δίκτυα.

Αυτή η ραγδαία παραγωγή νέων κυττάρων, αν και απαραίτητη για τη ραγδαία μάθηση του παιδιού, έχει ένα αναπόφευκτο «τίμημα». Καθώς οι νέοι νευρώνοι εισβάλλουν στα ευαίσθητα κυκλώματα του ιππόκαμπου, αναδιοργανώνουν τις δομές του. Στην ουσία, η συνεχής αυτή αναδόμηση «επανεγγράφει» το αρχιτεκτονικό υπόβαθρο του εγκεφάλου, διαγράφοντας ή κάνοντας απρόσιτες τις παλαιότερες αναμνήσεις που είχαν αποθηκευτεί εκεί.

Η γλώσσα ως εργαλείο «αποθήκευσης»

Ένας άλλος καθοριστικός παράγοντας για την παιδική αμνησία είναι η ανάπτυξη της γλώσσας. Οι αναμνήσεις της βρεφικής ηλικίας είναι αμιγώς αισθητηριακές και συναισθηματικές: εικόνες, μυρωδιές, ήχοι και αισθήσεις. Όταν είμαστε βρέφη, δεν διαθέτουμε το λεξιλόγιο για να «κωδικοποιήσουμε» τα γεγονότα σε μορφή αφήγησης, όπως κάνουμε ως ενήλικες.

Καθώς μεγαλώνουμε, ο εγκέφαλός μας συνηθίζει να ανασύρει πληροφορίες κυρίως μέσα από γλωσσικές έννοιες και δομημένες ιστορίες. Επειδή οι πρώτες μας αναμνήσεις αποθηκεύτηκαν χωρίς τη χρήση λέξεων, ο ώριμος εγκέφαλός μας δυσκολεύεται να βρει το κατάλληλο «κλειδί» για να τις προσπελάσει αργότερα. Είναι σαν να προσπαθούμε να ανοίξουμε ένα σύγχρονο αρχείο υπολογιστή με ένα εντελώς παρωχημένο λογισμικό.

Η απουσία της έννοιας του «εαυτού»

Τέλος, για να συγκρατήσουμε μια προσωπική ανάμνηση, πρέπει πρώτα να συνειδητοποιήσουμε ότι υπάρχει ένας «εαυτός» στον οποίο συμβαίνουν τα γεγονότα. Η αυτοσυνειδησία και η αίσθηση της προσωπικής ταυτότητας αρχίζουν να αναπτύσσονται ουσιαστικά μετά την ηλικία των 18 έως 24 μηνών, όταν τα παιδιά αρχίζουν να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στον καθρέφτη.

Χωρίς αυτή την εσωτερική αίσθηση του «εγώ», τα γεγονότα δεν καταγράφονται ως κομμάτια μιας προσωπικής βιογραφίας. Έτσι, η παιδική αμνησία δεν είναι ένα «σφάλμα» του οργανισμού, αλλά το φυσικό αποτέλεσμα της αλματώδους εξέλιξής μας. Το μυαλό μας θυσιάζει τις πρώτες του αναμνήσεις, προκειμένου να δημιουργήσει την πιο ισχυρή, πολύπλοκη και προσαρμοστική μηχανή μάθησης στον πλανήτη.