Τι ήταν τα «Δεύτερα Μάτια» και γιατί οι άνθρωποι του 19ου αιώνα φωτογράφιζαν τους νεκρούς τους;

Φαντάσου να ανοίγεις ένα οικογενειακό άλμπουμ και ανάμεσα στις γιορτινές φωτογραφίες να βρίσκεις μια εικόνα όπου όλη η οικογένεια ποζάρει ακίνητη, αλλά ένας από αυτούς είναι... νεκρός.

Στη βικτοριανή εποχή, αυτό δεν ήταν μακάβριο, αλλά μια πράξη βαθιάς αγάπης. Η μεταθανάτια φωτογραφία (Post-mortem photography) ήταν μια από τις πιο διαδεδομένες συνήθειες του 19ου αιώνα (έφτασε μέχρι και τη δεκαετία του 1930), προσφέροντας στις οικογένειες τη μοναδική ευκαιρία να έχουν μια εικόνα των αγαπημένων τους που «έφυγαν» νωρίς.

Η τέχνη του να μοιάζεις ζωντανός

Επειδή η φωτογραφία τότε ήταν εξαιρετικά ακριβή και σπάνια, πολλοί άνθρωποι δεν είχαν βγει ποτέ τους ούτε μία φωτογραφία όσο ζούσαν. Έτσι, όταν κάποιος πέθαινε, η οικογένεια καλούσε τον φωτογράφο για να απαθανατίσει τη μορφή του για τελευταία φορά.

Οι φωτογράφοι χρησιμοποιούσαν ειδικούς μηχανισμούς για να κρατούν το σώμα όρθιο, ενώ συχνά ζωγράφιζαν «δεύτερα μάτια» πάνω στα κλειστά βλέφαρα των νεκρών ή πρόσθεταν λίγο ρόδινο χρώμα στα μάγουλα, ώστε να δείχνουν σαν να κοιμούνται ή να είναι ακόμα ζωντανοί.

Το «Memento Mori» και η συμφιλίωση με το τέλος

Η φράση «Memento Mori» (Θυμήσου ότι θα πεθάνεις) ήταν ο κεντρικός άξονας αυτής της κουλτούρας. Σε μια εποχή με υψηλή παιδική θνησιμότητα και επιδημίες, ο θάνατος ήταν μέρος της καθημερινότητας. Οι φωτογραφίες αυτές δεν προορίζονταν για να τρομάξουν, αλλά για να παρηγορήσουν. Ήταν το μοναδικό οπτικό κειμήλιο που θα κρατούσε ζωντανή τη μνήμη ενός παιδιού ή ενός γονιού μέσα στο σπίτι.

@wikipedia.org

Με την εξέλιξη της ιατρικής και την εμφάνιση των φθηνών, ερασιτεχνικών φωτογραφικών μηχανών (όπως η Kodak Brownie), η ανάγκη για τις μεταθανάτιες φωτογραφίες σταδιακά εξασθένησε. Ο θάνατος έγινε κάτι που «κρύβουμε» στα νοσοκομεία και τα γραφεία τελετών, και η ιδέα του να ποζάρεις δίπλα σε έναν νεκρό άρχισε να θεωρείται αδιανόητη και νοσηρή.

Σήμερα, κοιτάζοντας αυτές τις παλιές φωτογραφίες, νιώθουμε μια ενστικτώδη αποστροφή. Όμως, αν κοιτάξουμε λίγο πιο προσεκτικά, θα δούμε την απεγνωσμένη προσπάθεια του ανθρώπου να νικήσει τη λήθη.

Σε έναν κόσμο χωρίς cloud και hard drives, εκείνο το μικρό κομμάτι χαρτιού ήταν η μοναδική απόδειξη ότι κάποιος υπήρξε, αγαπήθηκε και δεν θα ξεχαστεί ποτέ. Είναι μια υπενθύμιση ότι η σχέση μας με την απώλεια αλλάζει, αλλά η ανάγκη μας να κρατάμε τις αναμνήσεις «ζωντανές» παραμένει ίδια.