Νομίζεις ότι αυτές οι λέξεις είναι ελληνικές; Η προέλευσή τους θα σε εκπλήξει

Υπάρχουν λέξεις που τις λέμε τόσο συχνά, ώστε μοιάζουν απολύτως «δικές μας». Κι όμως, η Νέα Ελληνική είναι γεμάτη λέξεις που πέρασαν στο λεξιλόγιό της από άλλες γλώσσες. Άλλες ήρθαν από τα τουρκικά, άλλες από τα ιταλικά και τα βενετσιάνικα, άλλες από τα γαλλικά και, πιο πρόσφατα, από τα αγγλικά.

Αυτό δεν είναι κάτι παράξενο ούτε αποτελεί «αλλοίωση» της γλώσσας. Ο δανεισμός λέξεων είναι φυσιολογικό αποτέλεσμα της επαφής των γλωσσών. Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας επισημαίνει ότι τα ιταλικά και τα τουρκικά άφησαν ιδιαίτερα έντονο αποτύπωμα στη Νέα Ελληνική, ενώ πολλά δάνεια έχουν πλέον προσαρμοστεί πλήρως στο ελληνικό γλωσσικό σύστημα.

1. Μπαλκόνι — από τα ιταλικά

Το λέμε καθημερινά, αλλά η λέξη δεν είναι ελληνικής προέλευσης. Το «μπαλκόνι» προέρχεται από το ιταλικό balcone.

2. Μπαλόνι — από τα ιταλικά

Η λέξη «μπαλόνι» προέρχεται από το ιταλικό, διαλεκτικό ballone.

3. Ραντεβού — από τα γαλλικά

Το «ραντεβού» προέρχεται από το γαλλικό rendez-vous. Είναι από εκείνες τις λέξεις που έχουν ενσωματωθεί τόσο πολύ στην καθημερινή ελληνική, ώστε δύσκολα τη σκεφτόμαστε ως δάνειο.

4. Ασανσέρ — από τα γαλλικά

Το «ασανσέρ» προέρχεται από το γαλλικό ascenseur. Στα ελληνικά συνυπάρχει φυσικά με τον ελληνικό όρο «ανελκυστήρας».

5. Καναπές — με πολύ μεγαλύτερη διαδρομή

Η ιστορία της λέξης είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Το «καναπές» πέρασε στα ελληνικά από το γαλλικό canapé, το οποίο συνδέεται με μεσαιωνικούς λατινικούς τύπους και τελικά με το ελληνιστικό «κωνώπιον», ένα είδος κλίνης με κουνουπιέρα.

Δηλαδή μια λέξη που σήμερα περιγράφει το έπιπλο του σαλονιού έχει μια ολόκληρη γλωσσική διαδρομή πίσω της.

6. Ντιβάνι — από τα τουρκικά, με περσική καταγωγή

Το «ντιβάνι» ήρθε στα ελληνικά από το τουρκικό divan. Η λέξη έχει ακόμη παλαιότερη περσική ιστορία και πέρασε από διαφορετικές σημασίες μέχρι να συνδεθεί με το συγκεκριμένο έπιπλο.

7. Καρέκλα — ένα παλιό δάνειο

Η «καρέκλα» ανήκει στα παλαιότερα ιταλικά δάνεια της ελληνικής. Έχει πλέον αφομοιωθεί πλήρως και δύσκολα αντιλαμβανόμαστε ότι κάποτε ήταν ξένη λέξη.

8. Πολυθρόνα — ελληνική στη μορφή, όχι στην ιστορία της λέξης

Η λέξη έχει περάσει στη Νέα Ελληνική μέσω ξένης γλωσσικής επίδρασης και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ένα δάνειο μπορεί να ενσωματωθεί πλήρως στην καθημερινή χρήση.

9. Γραβάτα — από τα ιταλικά

Η «γραβάτα» συνδέεται με το ιταλικό cravatta, που σχετίζεται ιστορικά με την ονομασία των Κροατών και τη χρήση ενός συγκεκριμένου λαιμοδέτη.

10. Καφές — μια λέξη με μεγάλη διαδρομή

Η λέξη «καφές» είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα δανείου που έχει περάσει στα ελληνικά μέσω της τουρκικής μορφής kahve, με απώτερη αραβική προέλευση.

Η ίδια η ιστορία του καφέ είναι ένα καλό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι λέξεις ταξιδεύουν μαζί με τα προϊόντα, τις συνήθειες και τις εμπορικές επαφές.

11. Κεφτές — από τα τουρκικά

Ο «κεφτές» αποτελεί χαρακτηριστικό τουρκικό δάνειο που έχει παραμείνει ζωντανό στη σύγχρονη ελληνική, όπως συμβαίνει με αρκετές λέξεις της μαγειρικής. Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας επισημαίνει ακριβώς αυτή την ισχυρή παρουσία τουρκικών δανείων στη γλώσσα της ελληνικής κουζίνας.

12. Ντολμάς — από τα τουρκικά

Ο «ντολμάς» ανήκει στην ίδια κατηγορία. Πρόκειται για λέξη που ενσωματώθηκε στο ελληνικό λεξιλόγιο μέσα από τη μακραίωνη ελληνοτουρκική γλωσσική επαφή.

13. Καταΐφι — από τα τουρκικά

Και το «καταΐφι» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα λέξης της γαστρονομίας που πέρασε στη Νέα Ελληνική από τα τουρκικά.

14. Τζαμί — από τα τουρκικά

Η λέξη «τζαμί» διατηρεί στο ελληνικό λεξιλόγιο το αποτύπωμα της οθωμανικής περιόδου και της επαφής των ελληνόφωνων πληθυσμών με τον τουρκικό και ισλαμικό πολιτισμό.

15. Ναργιλές — από τα τουρκικά

Άλλη μία λέξη που συνδέεται με τον ανατολικό πολιτισμό και πέρασε στη Νέα Ελληνική μέσα από τα τουρκικά.

16. Μιντές — από τα τουρκικά

Ο «μιντές» αποτελεί επίσης χαρακτηριστικό τουρκικό δάνειο, διατηρημένο κυρίως σε παλαιότερο και λαϊκότερο λεξιλόγιο.

17. Σαλόνι — από τα γαλλικά

Η λέξη συνδέεται με το γαλλικό salon και μπήκε στη νεότερη ελληνική μαζί με τη σημασία του χώρου υποδοχής/καθιστικού.

18. Ασανσέρ — όχι «ασανσέρι»

Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι η ελληνική γλώσσα διατήρησε σε μεγάλο βαθμό την ξένη μορφή της λέξης. Το Λεξικό Τριανταφυλλίδη τη χαρακτηρίζει άκλιτη και δίνει ως ετυμολογία το γαλλικό ascenseur.

19. Ραντεβού — ούτε αρχαία ελληνική ούτε… ελληνική πατέντα

Το «ραντεβού» αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γαλλικά δάνεια της καθημερινής ελληνικής. Προέρχεται από το rendez-vous, που σημαίνει συνάντηση/προσδιορισμένο σημείο ή χρόνο συνάντησης.

20. Μπαλκόνι — η λέξη που έχει γίνει απολύτως ελληνική

Το ενδιαφέρον με λέξεις όπως το «μπαλκόνι» είναι ότι πλέον συμπεριφέρονται σαν να ήταν ανέκαθεν ελληνικές: κλίνονται, παράγουν υποκοριστικά («μπαλκονάκι») και χρησιμοποιούνται σε μεταφορικές εκφράσεις. Παρ' όλα αυτά, η ετυμολογική τους αφετηρία παραμένει ιταλική.

21. Ντιβάνι — από διοικητικός όρος σε έπιπλο

Η ιστορία του «ντιβανιού» είναι ίσως από τις πιο περίεργες. Η λέξη ξεκίνησε ως όρος που συνδεόταν με διοίκηση και χώρο συνεδριάσεων και κατέληξε να δηλώνει το ίδιο το έπιπλο.

22. Συνέντευξη — εδώ συμβαίνει το αντίστροφο

Και τώρα μια ανατροπή: η «συνέντευξη» δεν είναι ξένο δάνειο. Το Λεξικό Τριανταφυλλίδη τη συνδέει με την ελληνιστική «συνέντευξις», με σημασία «συνάντηση».

Η σημερινή σημασία της διαμορφώθηκε αργότερα.

23. Εκδρομή — μια παλιά λέξη με νέα σημασία

Η λέξη έχει αρχαία/ελληνιστική ιστορία, αλλά η σύγχρονη σημασία της δεν ταυτίζεται με την αρχική. Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας επισημαίνει ότι τέτοιες περιπτώσεις είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες: παλιές ελληνικές λέξεις μπορούν να αποκτήσουν νέες σημασίες υπό την επίδραση άλλων γλωσσών.

24. Πολιτισμός — δεν σημαίνει σήμερα ό,τι σήμαινε παλιά

Και εδώ έχουμε ένα εξαιρετικό παράδειγμα σημασιολογικής αλλαγής. Η λέξη «πολιτισμός» υπήρχε παλαιότερα με διαφορετική σημασία και στη νεότερη εποχή χρησιμοποιήθηκε για να αποδώσει νεότερες ευρωπαϊκές έννοιες.

25. Παλικάρι — μια ελληνική λέξη που ταξίδεψε

Το «παλικάρι» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ελληνικής λέξης που πέρασε και σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες. Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας αναφέρει τους τύπους palikares στα γαλλικά και palikars στα αγγλικά.

Η γλώσσα δεν είναι ποτέ «κλειστή»

Αν κάτι δείχνουν αυτές οι λέξεις, είναι ότι μια γλώσσα δεν μένει ποτέ ακίνητη.

Οι Έλληνες δανείστηκαν λέξεις από άλλους λαούς, άλλοι λαοί δανείστηκαν λέξεις από τα ελληνικά και πολλές λέξεις ταξίδεψαν από γλώσσα σε γλώσσα, αλλάζοντας προφορά, ορθογραφία και σημασία στην πορεία.

Μάλιστα, το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας σημειώνει ότι ακόμη και τα αρχαία ελληνικά είχαν δεχθεί δάνεια από άλλες γλώσσες. Άρα η ιστορία της γλώσσας δεν είναι μια ιστορία «καθαρών» και απομονωμένων λεξιλογίων, αλλά μια συνεχής ιστορία επαφών.

Και ίσως αυτό είναι το πιο ωραίο: την επόμενη φορά που θα πεις «ραντεβού», θα βγεις στο «μπαλκόνι», θα καθίσεις στον «καναπέ» ή θα μπεις στο «ασανσέρ», θα χρησιμοποιείς λέξεις που κουβαλούν μαζί τους ένα μικρό κομμάτι από την ιστορία των επαφών της ελληνικής γλώσσας με τον υπόλοιπο κόσμο.