Σήμερα έμαθα: Τι συμβαίνει πραγματικά στον εγκέφαλό μας όταν παθαίνουμε Deja Vu!

Σίγουρα σας έχει συμβεί τουλάχιστον μία φορά στη ζωή σας: Βρίσκεστε σε ένα μέρος όπου δεν έχετε ξαναπατήσει, συζητάτε με έναν φίλο ή κάνετε μια απλή, καθημερινή κίνηση και, ξαφνικά, σας κυριεύει μια έντονη, σχεδόν ανατριχιαστική αίσθηση. Νιώθετε ότι αυτή ακριβώς τη στιγμή, με το ίδιο φως, τις ίδιες κουβέντες και τις ίδιες κινήσεις, την έχετε ξαναζήσει στο παρελθόν.

Πρόκειται για το περίφημο Déjà Vu (γαλλικά για το «ήδη ιδωμένο»), ένα μυστηριώδες φαινόμενο που για αιώνες τροφοδοτούσε θεωρίες για προηγούμενες ζωές, προφητικά όνειρα ή μεταφυσικές εμπειρίες. Σήμερα, ωστόσο, η νευροεπιστήμη έχει ρίξει φως στο σκοτάδι και η αλήθεια είναι εξίσου συναρπαστική: Το Déjà Vu δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα στιγμιαίο, αθώο «glitch» (σφάλμα) του εγκεφάλου μας.

Το χρονικό ενός εγκεφαλικού «μπερδέματος»

Για να καταλάβουμε γιατί ο εγκέφαλος μας ξεγελάει, πρέπει να δούμε πώς διαχειρίζεται τις αναμνήσεις. Υπό κανονικές συνθήκες, όταν ζούμε μια νέα εμπειρία, οι πληροφορίες (εικόνες, ήχοι, μυρωδιές) περνούν πρώτα από τη βραχυπρόθεσμη μνήμη μας. Εκεί ο εγκέφαλος τις επεξεργάζεται σε πραγματικό χρόνο ως κάτι «καινούργιο». Αν η εμπειρία είναι σημαντική, τότε και μόνο τότε μεταφέρεται στη μακροπρόθεσμη μνήμη για να αποθηκευτεί.

Τι συμβαίνει όμως κατά τη διάρκεια ενός Déjà Vu; Οι επιστήμονες εξηγούν ότι τα νευρικά μονοπάτια του εγκεφάλου παθαίνουν μια στιγμιαία ασυγχρονία (ένα micro-delay). Η πληροφορία της παρούσας στιγμής, λόγω μιας μικρής καθυστέρησης στη μεταφορά των δεδομένων, παρακάμπτει τη βραχυπρόθεσμη μνήμη και πηγαίνει απευθείας προς αποθήκευση στη μακροπρόθεσμη μνήμη.

Όταν ο εγκέφαλος συνειδητοποιεί και επεξεργάζεται το γεγονός, ένα κλάσμα του δευτερολέπτου αργότερα, ανατρέχει στη μακροπρόθεσμη μνήμη, τη βρίσκει ήδη εκεί καταγεγραμμένη και μας στέλνει το σήμα: «Αυτό το ξέρεις, το έχεις ξαναζήσει!». Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος μπερδεύει το παρόν με το παρελθόν επειδή αποθήκευσε την ανάμνηση λίγο πιο γρήγορα από όσο τη συνειδητοποίησε.

Ο ρόλος του ιππόκαμπου και της «διπλής επεξεργασίας»

Μια άλλη επικρατούσα επιστημονική θεωρία εστιάζει στον ιππόκαμπο, το τμήμα του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για την ανάκληση των αναμνήσεων και την αναγνώριση των ομοιοτήτων.

Όταν βρισκόμαστε σε ένα περιβάλλον που έχει πολλά κοινά στοιχεία με μια παλιά, ξεχασμένη μας ανάμνηση (π.χ. η διαρρύθμιση ενός δωματίου, η μυρωδιά ενός φαγητού ή η διάταξη των επίπλων σε ένα καφέ), ο ιππόκαμπος ενεργοποιείται. Προσπαθεί να βρει την παλιά ανάμνηση, αλλά επειδή αυτή είναι πολύ αμυδρή, αποτυγχάνει να ανακαλέσει τις λεπτομέρειες. Το μόνο που καταφέρνει να μας μεταδώσει είναι μια γενική, έντονη αίσθηση οικειότητας, την οποία εμείς μεταφράζουμε λανθασμένα ως επανάληψη ολόκληρης της σκηνής.

Ποιους επηρεάζει περισσότερο;

Αν παθαίνετε συχνά Déjà Vu, δεν συντρέχει κανένας λόγος ανησυχίας. Αντίθετα, οι έρευνες δείχνουν ορισμένα πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία για το προφίλ των ανθρώπων που το βιώνουν:

1. Ηλικία: Εμφανίζεται πολύ πιο συχνά σε νεαρά άτομα (μεταξύ 15 και 25 ετών), καθώς ο εγκέφαλός τους είναι εξαιρετικά ενεργός και τα νευρικά μονοπάτια αναπτύσσονται και λειτουργούν σε γρήγορους ρυθμούς.
2. Κούραση και Άγχος: Η έλλειψη ύπνου και το στρες αυξάνουν κατακόρυφα τις πιθανότητες ενός Déjà Vu. Όταν ο εγκέφαλος είναι εξαντλημένος, οι πιθανότητες να πάθει ένα μικρό εσωτερικό «glitch» συγχρονισμού είναι πολύ μεγαλύτερες.
3. Ταξίδια και Μόρφωση: Άνθρωποι που ταξιδεύουν συχνά ή παρακολουθούν πολλές ταινίες και διαβάζουν βιβλία τείνουν να το παθαίνουν συχνότερα, καθώς ο εγκέφαλός τους είναι γεμάτος από οπτικά ερεθίσματα και εικόνες που μπορούν να προκαλέσουν το φαινόμενο της λανθασμένης οικειότητας.

Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα νιώσετε ότι «παγώσατε» μέσα στον χρόνο ζώντας μια στιγμή για δεύτερη φορά, μην ψάξετε για πύλες στο σύμπαν ή σημάδια από το πεπρωμένο. Είναι απλώς ο απίστευτος βιολογικός σας υπολογιστής που έκανε μια γρήγορη επανεκκίνηση, υπενθυμίζοντάς σας πόσο πολύπλοκη και θαυμαστή είναι η μηχανή του ανθρώπινου μυαλού!