Ποιο ηφαίστειο «ξύπνησε» μετά από 700.000 χρόνια και τι εντόπισαν οι δορυφόροι κάτω από την κορυφή του

Το ηφαίστειο Ταφτάν στα σύνορα Ιράν-Πακιστάν, ανενεργό για 700.000 χρόνια, άρχισε να ανυψώνεται κατά 9 εκατοστά μεταξύ 2023 και 2024, προκαλώντας σοβαρές ανησυχίες στην επιστημονική κοινότητα.

Ένα ηφαίστειο που εξερράγη τελευταία φορά πριν από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια έχει αρχίσει να «ξυπνάει» αθόρυβα — όχι όμως τόσο ώστε να καθησυχάσει τους επιστήμονες. Μεταξύ Ιουλίου 2023 και Μαΐου 2024, η κορυφή του Ταφτάν, ενός απομακρυσμένου στρατοηφαιστείου στα 3.940 μέτρα υψόμετρο κοντά στα σύνορα Ιράν-Πακιστάν, ανέβηκε κατά περίπου 9 εκατοστά.

Η παραμόρφωση παρέμεινε σταθερή σε όλο το δεκάμηνο παράθυρο παρατήρησης χωρίς σημάδια αντιστροφής, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Geophysical Research Letters τον Νοέμβριο του 2025. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι η ανύψωση παραμένει μυστήριο: δεν προηγήθηκε σεισμός ούτε ασυνήθιστα έντονες βροχοπτώσεις που θα την δικαιολογούσαν.

Πώς οι δορυφόροι ραντάρ αποκάλυψαν ό,τι δεν φαινόταν στο έδαφος

Το Ταφτάν βρίσκεται σε μία από τις πιο αραιοκατοικημένες περιοχές του Ιράν, χωρίς σεισμόμετρα, συνεχείς δέκτες GPS ή αισθητήρες αερίων στις πλαγιές του. Η μόνη εικόνα για το τι συμβαίνει στο βουνό σε πραγματικό χρόνο προέρχεται από την τροχιά.

Η ερευνητική ομάδα χρησιμοποίησε την τεχνική InSAR (Interferometric Synthetic Aperture Radar), η οποία ανιχνεύει ανεπαίσθητη κίνηση της επιφάνειας συγκρίνοντας εικόνες ραντάρ από την ίδια τροχιακή θέση σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Τα δεδομένα προήλθαν από τον αστερισμό Sentinel-1, μέρος του προγράμματος Copernicus της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με αισθητήρες ικανούς να απεικονίζουν μέσα από νέφη και σκοτάδι, μέρα ή νύχτα.

It's intensifying and citizens say that authorities are not doing anything. There are more cracks, an increase of white color and the odor and feel of the toxic gas is unbearable https://t.co/0jM8NGxVod pic.twitter.com/KYdP6xZew9

— Mossad Commentary (@MOSSADil) May 27, 2024

Με κύκλο επανεπίσκεψης περίπου έξι ημερών, ο Sentinel-1 επέτρεψε στους ερευνητές να δημιουργήσουν λεπτομερή χρονοσειρά της συμπεριφοράς του βουνού — καταγράφοντας μια άνοδο που θα ήταν εντελώς αδύνατο να ανιχνευθεί χωρίς διαστημικό ραντάρ.

Ένα ηφαίστειο με αιώνες ησυχίας και αβέβαιο ιστορικό εκρήξεων

Το Ταφτάν φέρει ένα εξαιρετικά αποσπασματικό ρεκόρ εκρήξεων. Υπάρχουν δύο ιστορικές αναφορές, αν και και οι δύο πάσχουν από αβεβαιότητα. Τον Ιανουάριο του 1902, το ηφαίστειο αναφέρθηκε ότι παρήγαγε βαριές εκπομπές αερίων για αρκετές ημέρες με ορατή λάμψη τη νύχτα. Μια ροή λάβας αναφέρθηκε τον Απρίλιο του 1993, αλλά μεταγενέστερη εκτίμηση δείχνει ότι επρόκειτο πιθανώς για λιωμένη ροή θείου και όχι για πραγματική ηφαιστειακή λάβα.

Το Ταφτάν σχηματίστηκε κατά μήκος του τόξου Makran-Chagai, μιας τεκτονικής ζώνης που διαμορφώθηκε από την καταβύθιση της Αραβικής Πλάκας κάτω από την Ευρασιατική — ένα σκηνικό που διατηρεί τα πλούσια σε αέρια υγρά να ανακυκλώνονται προς τα πάνω μέσω του φλοιού.

Τι κρύβεται πίσω από την ανύψωση

Οι ερευνητές μοντελοποίησαν δύο εύλογες εξηγήσεις. Η πρώτη αφορά τη συσσώρευση αερίων: πτητικά που μεταναστεύουν προς τα πάνω από ένα βαθύτερο μαγματικό σύστημα συγκεντρώνονται σε ρωγμές και πόρους ρηχών πετρωμάτων, ωθώντας σταδιακά την επιφάνεια του εδάφους προς τα πάνω. Η δεύτερη περιλαμβάνει έναν μικρό παλμό μερικώς λιωμένου υλικού που απελευθερώνει αέρια στα ρηχά υδροθερμικά στρώματα, πιέζοντας το σύστημα μερικές εκατοντάδες μέτρα κάτω από την κορυφή.

Και στις δύο περιπτώσεις, η δεξαμενή μάγματος βρίσκεται πολύ βαθύτερα — πάνω από 3 χιλιόμετρα κάτω από την επιφάνεια. Η τρέχουσα κίνηση δεν ερμηνεύεται ως φρέσκο μάγμα που πλησιάζει την επιφάνεια, αλλά ως αέρια που μετατοπίζονται και συσσωρεύονται σε μικρότερο βάθος, περίπου 490 έως 630 μέτρα κάτω από την κορυφή.

Κλήση αφύπνισης από την επιστημονική κοινότητα

Ο επικεφαλής συγγραφέας Pablo J. González του Ινστιτούτου Φυσικών Προϊόντων και Αγροβιολογίας (IPNA) του Ισπανικού Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας ήταν κατηγορηματικός: «Πρέπει να απελευθερωθεί με κάποιο τρόπο στο μέλλον, είτε βίαια είτε πιο αθόρυβα. Αυτή η μελέτη δεν στοχεύει να προκαλέσει πανικό. Είναι μια κλήση αφύπνισης προς τις αρχές στο Ιράν να ορίσουν πόρους για να το εξετάσουν».

Η μελέτη συνιστά τη δημιουργία ενός βασικού επίγειου δικτύου παρακολούθησης, που να περιλαμβάνει αισθητήρες αερίων για μέτρηση διοξειδίου του θείου, διοξειδίου του άνθρακα και υδρατμών, μαζί με σεισμόμετρα και μονάδες GPS. Με περίπου 191.700 ανθρώπους να ζουν σε ακτίνα 100 χιλιομέτρων από το ηφαίστειο, σύμφωνα με το Παγκόσμιο Πρόγραμμα Ηφαιστειότητας, η ανάγκη για άμεση δράση είναι πλέον αδιαμφισβήτητη.