Η Ευρώπη έχει πρόβλημα με τον λαγοκέφαλο ‑ Πόσο πρέπει να ανησυχούμε ‑ Πλησιάζουν οι καρχαρίες;

Με τους τοξικούς λαγοκέφαλους να μπορούν να δαγκώνουν ακόμη και μεταλλικά κουτιά και τους πληθυσμούς χταποδιών να αυξάνονται κατακόρυφα στην Κορνουάλη, η Σάρλοτ Κριπς της βρετανικής εφημερίδας Independent φοβάται ότι οι διακοπές της θα θυμίζουν την ταινία «Τα Σαγόνια του Καρχαρία». Μίλησε με ειδικούς στη θαλάσσια βιολογία για τις αλλαγές που συντελούνται στις θάλασσες και αναζήτησε απαντήσεις στο ερώτημα αν οι φόβοι της είναι βάσιμοι.

Δεν ανυπομονώ για τις διακοπές μου. Η σκέψη και μόνο ότι μπορεί να βρεθώ πρόσωπο με πρόσωπο με έναν τοξικό λαγοκέφαλο, που θα μου δείχνει τα κοφτερά του δόντια, με γεμίζει άγχος και ξυπνά τη θαλασσοφοβία μου – τον έντονο φόβο για μεγάλες υδάτινες εκτάσεις, όπως η θάλασσα ή οι βαθιές λίμνες.

Τα αποκρουστικά αυτά ψάρια έχουν εξαπλωθεί στη Μεσόγειο, ιδιαίτερα στην Ελλάδα, όπου ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός εξέδωσε επείγουσα προειδοποίηση μετά από αναφορές για επιθέσεις σε λουόμενους, ενώ βίντεο που δείχνουν λαγοκέφαλους να δαγκώνουν μεταλλικά κουτιά έγιναν viral, όπως μεταδίδει η βρετανική εφημερίδα.

Παρουσία τους έχει καταγραφεί επίσης στις ακτές της Ισπανίας, της Ιταλίας, της Τουρκίας αλλά και του Ισραήλ.

Όπως αναφέρει η αρθρογράφος της Independent, «καθώς ετοιμάζομαι να ταξιδέψω στην Κορσική, στο κέντρο σχεδόν της Μεσογείου, δεν μπορώ να βγάλω από το μυαλό μου την εικόνα αυτών των ψαριών με το φουσκωμένο σώμα και το αλλόκοτο στόμα τους».

Ο φόβος μου για όσα κρύβονται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας ξεκίνησε όταν, σε ηλικία πέντε ετών, πάτησα πάνω στα δηλητηριώδη αγκάθια μιας δράκαινας (weever fish) στην Κορνουάλη. Έκλαιγα από τον πόνο, ενώ ένας ναυαγοσώστης έτρεξε και... ούρησε στο πόδι μου, μια πρακτική που σήμερα έχει αποδειχθεί ότι δεν εξουδετερώνει το δηλητήριο και θεωρείται πλέον μύθος. Ο φόβος μου είναι σχετικά ήπιος και δεν με εμποδίζει να κολυμπώ. Ωστόσο υπάρχει και το θέμα των καρχαριών.

Ένιωσα τυχερή όταν, μία εβδομάδα αφότου έφυγα από θέρετρο της Ερυθράς Θάλασσας στην Αίγυπτο το 2010, τρεις Ρώσοι και μία Ουκρανή τουρίστρια δέχθηκαν σοβαρές επιθέσεις από καρχαρίες. Δεν επέστρεψα ποτέ εκεί.

Πλέον όμως οι καρχαρίες βρίσκονται πιο κοντά μας. Τον Ιούνιο ένας δύτης συνάντησε έναν μεγάλο λευκό καρχαρία στη Μεσόγειο και κατέγραψε τη σπάνια αυτή στιγμή στο Στενό της Σικελίας, ανάμεσα στη Σικελία και την Τυνησία.

Τον ίδιο μήνα, ένας σπάνιος και απειλούμενος αμμοκαρχαρίας (smalltooth sand tiger shark), βάρους περίπου 600 κιλών και μήκους 4,3 μέτρων, ξεβράστηκε ζωντανός στις ακτές του νησιού Τζέρσεϊ, στην πρώτη καταγεγραμμένη περίπτωση στα Νησιά της Μάγχης.

Ακόμη πιο ασυνήθιστο ήταν το γεγονός ότι ένα δελφίνι ξεβράστηκε στο νοτιοδυτικό Λονδίνο, κάτι σχεδόν πρωτοφανές.

Παράλληλα, εξαιτίας της αύξησης της θερμοκρασίας των θαλασσών, η Κορνουάλη όπου θα ταξιδέψω τον Αύγουστο, γνωρίζει μια «εκπληκτική» έκρηξη στον πληθυσμό των χταποδιών, όπως τη χαρακτηρίζει η περιβαλλοντική οργάνωση The Wildlife Trust. Μάλιστα εγκρίθηκε έκτακτο μέτρο που περιορίζει τον αριθμό των μεγάλων αλιευτικών σκαφών που τα αλιεύουν.

Η ιδέα ότι μπορεί να συναντήσω ένα χταπόδι με τα πλοκάμια του ενώ κολυμπώ με τις δύο κόρες μου με ανατριχιάζει, αν και προσπαθώ να μη μεταφέρω τον φόβο μου στα παιδιά.

Πόσο ασφαλείς είναι τελικά οι διακοπές στη Μεσόγειο;

Ο καθηγητής Ματ Φροστ, πρόεδρος της Marine Climate Change Impacts Partnership, η οποία συμβουλεύει τη βρετανική κυβέρνηση για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις θάλασσες, εμφανίζεται καθησυχαστικός.

Όπως λέει, δεν υπάρχει λόγος πανικού εξαιτίας μεμονωμένων περιστατικών, όταν εκατομμύρια άνθρωποι απολαμβάνουν κάθε χρόνο τη θάλασσα χωρίς προβλήματα.

Ο ίδιος, που έγινε θαλάσσιος βιολόγος αφού είδε την ταινία «Τα Σαγόνια του Καρχαρία», εργάζεται στο Plymouth Marine Laboratory, με αντικείμενο την παρακολούθηση των ωκεανών σε παγκόσμιο επίπεδο.

«Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι τα θαλάσσια οικοσυστήματα αλλάζουν διαρκώς για πολλούς λόγους και όχι μόνο εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής», εξηγεί.

Όπως αναφέρει, σε αυτούς τους παράγοντες περιλαμβάνεται και η διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ, η οποία άνοιξε έναν νέο δρόμο για την είσοδο τροπικών ειδών στη Μεσόγειο, μεταξύ των οποίων και ο λαγοκέφαλος.

«Η κλιματική αλλαγή επιταχύνει στη συνέχεια την εξάπλωσή τους, καθώς τα θερμότερα νερά τους επιτρέπουν να επεκτείνουν την παρουσία τους.»

Η έρευνά του περιλαμβάνει επίσης την παρακολούθηση των θαλάσσιων βακτηρίων του γένους Vibrio, τα οποία ευνοούνται από τις υψηλές θερμοκρασίες και μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο λοιμώξεων σε περιοχές όπου μέχρι πρόσφατα τα νερά ήταν πιο ψυχρά.

«Καθώς οι θάλασσες θερμαίνονται, είναι πιθανό ολοένα και περισσότερα εξωτικά είδη να εγκατασταθούν στη Βρετανία και την υπόλοιπη Ευρώπη», σημειώνει.

Ωστόσο, επισημαίνει ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι τόσο τα ίδια τα ζώα όσο η υποβάθμιση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, τα οποία ενδέχεται να μην μπορούν πλέον να προσφέρουν βασικές υπηρεσίες, όπως η παραγωγή τροφής.

Ο φόβος για τη θάλασσα

Επειδή τίποτα από αυτά δεν με καθησύχαζε ιδιαίτερα, η Βρετανίδα δημοσιογράφος απευθύνθηκε στην κλινική ψυχολόγο Δρ Λόρα Γουόλτον, ειδική στα τραύματα και τις φοβίες που σχετίζονται με το νερό.

Η Γουόλτον εφαρμόζει τη μέθοδο EMDR (Απευαισθητοποίηση και Επανεπεξεργασία μέσω Κινήσεων των Ματιών), η οποία χρησιμοποιείται για τη θεραπεία του μετατραυματικού στρες αλλά έχει αποδειχθεί αποτελεσματική και στις φοβίες.

«Όσοι έχουν ήδη φόβο για το νερό είναι πιθανότερο να αντιδράσουν έντονα όταν κάτι αγγίξει το πόδι τους ή ενεργοποιήσει μια δυσάρεστη ανάμνηση», εξηγεί.

«Τότε επανέρχεται το παλιό τραύμα και, αν πανικοβληθούν μέσα στη θάλασσα, υπάρχει πραγματικός κίνδυνος πνιγμού».

Η ίδια θεωρεί ότι ο εγκέφαλος της δημοσιογράφου δεν έχει επεξεργαστεί πλήρως ούτε το περιστατικό με τη δράκαινα ούτε τις επιθέσεις καρχαριών στην Ερυθρά Θάλασσα.

«Όταν συμβεί κάτι πραγματικά τραυματικό, η ανάμνηση "παγιδεύεται" στο νευρικό σύστημα. Η θεραπεία EMDR βοηθά να επεξεργαστεί ξανά ο εγκέφαλος την εμπειρία, ώστε να μειωθεί η ένταση του φόβου και να αντιμετωπιστεί πιο ψύχραιμα.»

Η ψυχολόγος συμβουλεύει επίσης τη λήψη απλών προληπτικών μέτρων, όπως η χρήση ειδικών παπουτσιών στη θάλασσα, το σύρσιμο των ποδιών στον βυθό αντί για κανονικό περπάτημα ώστε να απομακρύνονται οι δράκαινες, ή ακόμη και η χρήση πλωτού βοηθήματος για μεγαλύτερη αίσθηση ασφάλειας.

Όπως καταλήγει, η θαλασσοφοβία συνδέεται κυρίως με την αβεβαιότητα.

«Προκαλεί στους ανθρώπους ένα αίσθημα αδυναμίας. Το ενδιαφέρον είναι ότι το αντίθετό της είναι το δέος – το συναίσθημα που νιώθεις όταν κοιτάζεις τα αστέρια και αισθάνεσαι μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου κόσμου.»