Σήμερα έμαθα: Γιατί νιώθουμε ότι ο κόσμος χειροτερεύει, ενώ στατιστικά ζούμε στην πιο ασφαλή εποχή;

Αν ρωτήσει κανείς έναν τυχαίο άνθρωπο στο δρόμο για την πορεία της ανθρωπότητας, η απάντηση είναι σχεδόν προδιαγεγραμμένη: οι πόλεμοι αυξάνονται, η εγκληματικότητα καλπάζει, η φτώχεια γιγαντώνεται και το μέλλον διαγράφεται δυσοίωνο. Κι

 όμως, αν ανατρέξει κανείς στα αντικειμενικά δεδομένα των διεθνών οργανισμών, η πραγματικότητα είναι τελείως διαφορετική. Η παιδική θνησιμότητα βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο της ιστορίας, η ακραία φτώχεια έχει μειωθεί δραματικά τις τελευταίες δεκαετίες, το προσδόκιμο ζωής έχει σχεδόν διπλασιαστεί σε σχέση με τον 20ό αιώνα και το ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού που ζει υπό δημοκρατικά καθεστώτα είναι υψηλότερο από ποτέ.

Πώς εξηγείται λοιπόν αυτό το τεράστιο χάσμα ανάμεσα στη στατιστική πραγματικότητα και τη συλλογική μας αίσθηση; Γιατί ο σύγχρονος άνθρωπος είναι πεπεισμένος ότι ο πλανήτης οδεύει προς την καταστροφή, την ίδια στιγμή που απολαμβάνει το υψηλότερο βιοτικό επίπεδο και τις πιο ασφαλείς συνθήκες που γνώρισε ποτέ το είδος μας; Η απάντηση κρύβεται στον τρόπο που είναι προγραμματισμένος ο ανθρώπινος εγκέφαλος, αλλά και στον τρόπο που καταναλώνουμε την πληροφορία στη ψηφιακή εποχή.

Η παγίδα της εξέλιξης και η προκατάληψη της αρνητικότητας

Ο κύριος λόγος για τον οποίο εστιάζουμε ενστικτωδώς στα κακά νέα είναι η λεγόμενη «προκατάληψη της αρνητικότητας» (negativity bias). Από την εποχή που οι πρόγονοί μας ζούσαν στις σπηλιές, η προσοχή στον κίνδυνο ήταν ζήτημα επιβίωσης. Ο άνθρωπος που υπέθετε ότι πίσω από τον θάμνο κρυβόταν ένα αρπακτικό είχε περισσότερες πιθανότητες να επιζήσει από εκείνον που απλώς θαύμαζε τα λουλούδια. Αυτός ο εξελικτικός μηχανισμός μας έκανε να επεξεργαζόμαστε και να θυμόμαστε τα αρνητικά ερεθίσματα πολύ πιο έντονα και γρήγορα από τα θετικά.

Στη σύγχρονη κοινωνία, αυτό το αρχέγονο ένστικτο μεταφράζεται σε μια διαρκή αναζήτηση απειλών. Τα ευχάριστα νέα, όπως η σταδιακή βελτίωση της δημόσιας υγείας ή η αργή μείωση της αναλφαβητείας, συμβαίνουν σταδιακά και «αθόρυβα», με αποτέλεσμα ο εγκέφαλός μας να τα θεωρεί δεδομένα. Αντίθετα, μια φυσική καταστροφή, ένα εγκληματικό γεγονός ή μια οικονομική κρίση συμβαίνουν ακαριαία, προκαλώντας ισχυρό σοκ και καθηλώνοντας την προσοχή μας.

Το αλγοριθμικό «κυνήγι» του φόβου στα media

Αυτή την έμφυτη ανθρώπινη τάση εκμεταλλεύεται στο έπακρο το σύγχρονο μιντιακό σύστημα. Η παλιά δημοσιογραφική ατάκα «if it bleeds, it leads» (αν έχει αίμα, γίνεται πρωτοσέλιδο) έχει πλέον περάσει σε άλλο επίπεδο μέσω των αλγορίθμων των κοινωνικών δικτύων. Τα αλγοριθμικά συστήματα είναι σχεδιασμένα να μεγιστοποιούν τον χρόνο παραμονής μας στην οθόνη (engagement), και τίποτα δεν κρατά έναν άνθρωπο πιο κολλημένο στην οθόνη του από τον φόβο, την οργή και την απειλή.

Όταν η ροή ειδήσεων στο τηλέφωνό μας κατακλύζεται 24 ώρες το 24ωρο από έκτακτες ειδήσεις, καταστροφές και κρίσεις από κάθε γωνιά του πλανήτη, δημιουργείται η ψευδαίσθηση ότι ο κόσμος γύρω μας καταρέει. Αυτό το φαινόμενο, γνωστό και ως «doomscrolling», μας εκθέτει σε περισσότερη βία και αρνητικότητα μέσα σε μία εβδομάδα από όση βίωνε ένας άνθρωπος του 19ου αιώνα σε ολόκληρη τη ζωή του.

Η ψευδαίσθηση της «νοσταλγίας» και το φαινόμενο declinism

Παράλληλα, ο εγκέφαλός μας παίζει ένα ακόμα παιχνίδι: την επιλεκτική ανάκληση αναμνήσεων. Οι ψυχολόγοι ονομάζουν «declinism» (απαισιοδοξία της παρακμής) την τάση να θεωρούμε ότι το παρελθόν ήταν καλύτερο, πιο αγνό και πιο ασφαλές από το παρόν. Τείνουμε να ξεχνάμε τις δυσκολίες, τους φόβους και την αβεβαιότητα που βιώναμε στο παρελθόν, κρατώντας μόνο τις ευχάριστες αναμνήσεις, ενώ ταυτόχρονα συγκρίνουμε εκείνη την ιδεατή εικόνα με τις πιεστικές δυσκολίες του σήμερα.

Αυτή η γνωστική προκατάληψη μας κάνει να ξεχνάμε ότι πριν από μόλις μερικές δεκαετίες, ασθένειες που σήμερα θεραπεύονται εύκολα ήταν θανατηφόρες, τα δικαιώματα των μειονοτήτων και των γυναικών ανύπαρκτα σε μεγάλες περιοχές της γης, και η φτώχεια η καθημερινή πραγματικότητα για την πλειονότητα του παγκόσμιου πληθυσμού.

Η ανάγκη για μια πιο αντικειμενική ματιά στον κόσμο

Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών δεν σημαίνει ότι πρέπει να εθελοτυφλούμε απέναντι στα σοβαρά προβλήματα της εποχής μας. Η κλιματική αλλαγή, οι κοινωνικές ανισότητες και οι γεωπολιτικές εντάσεις είναι υπαρκτοί κίνδυνοι που απαιτούν άμεση δράση. Ωστόσο, η διαρκής πεποίθηση ότι «όλα χειροτερεύουν» οδηγεί στην παραίτηση, τον κυνισμό και την αίσθηση ανικανότητας.

Για να αποκτήσουμε μια πιο ισορροπημένη εικόνα, είναι απαραίτητο να εκπαιδεύσουμε τη σκέψη μας να αναζητά τα δεδομένα πίσω από τους τίτλους των ειδήσεων. Η πρόοδος της ανθρωπότητας δεν είναι μια ευθεία γραμμή χωρίς πισωγυρίσματα, αλλά μια μακρά, επίπονη διαδικασία. Αναγνωρίζοντας πόσα έχουμε πετύχει ως είδος, δεν εφησυχάζουμε, αλλά αποκτούμε την ελπίδα και τα εργαλεία που χρειάζονται για να κάνουμε το μέλλον ακόμα καλύτερο.

Ακολουθήστε το E-Radio.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι τα πιο hot νέα της επικαιρότητας.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

ΣΗΜΕΡΑ ΕΜΑΘΑ · Χτες

Σήμερα έμαθα: Γιατί ο αριθμός 39 θεωρείται τόσο γρουσούζικος και προσβλητικός στο Αφγανιστάν

ΣΗΜΕΡΑ ΕΜΑΘΑ · Προχτές

Σήμερα έμαθα: Σήμερα έμαθα: Η αληθινή ιστορία πίσω από την γέννηση του όρου «μπανανία»