Γιατί οι νέοι Φινλανδοί δεν διαβάζουν βιβλία στη γλώσσα τους;

Στη Φινλανδία παρατηρείται ένα εντυπωσιακό αλλά και ανησυχητικό φαινόμενο: όλο και περισσότεροι νέοι στρέφονται σε βιβλία γραμμένα στα αγγλικά αντί για τη μητρική τους γλώσσα.

Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Ένωσης Βιβλιοπωλών, ένας στους τέσσερις τίτλους που πουλήθηκαν το 2023 ήταν σε ξένη γλώσσα και στη συντριπτική τους πλειονότητα στα αγγλικά.

Οι εκδότες αποδίδουν την αλλαγή αυτή κυρίως στο BookTok, την κοινότητα αναγνωστών που έχει αναπτυχθεί ραγδαία στο TikTok. Οι νεαροί βιβλιόφιλοι δεν θέλουν να περιμένουν τη φινλανδική μετάφραση για να συμμετάσχουν στη συζήτηση και στην κουλτούρα που διαμορφώνεται γύρω από τις προτάσεις και τις κριτικές στο διαδίκτυο. Έτσι, επιλέγουν απευθείας την αγγλική έκδοση, αποκτώντας αμεσότητα και ταυτόχρονα μια «διεθνή» ταυτότητα ως αναγνώστες.

Η τάση αυτή ενισχύεται και από την κυριαρχία των αγγλικών στα social media, στον κινηματογράφο και στις πλατφόρμες ψυχαγωγίας. Όπως σημειώνουν οι εκδότες, για πολλούς εφήβους θεωρείται πλέον «cool» να μιλούν και να διαβάζουν αγγλικά, ακόμη κι αν προέρχονται από φινλανδόφωνες οικογένειες. Μάλιστα, όπως καταγράφεται, στους δρόμους του Ελσίνκι δεν είναι σπάνιο να ακούει κανείς παρέες νέων να μιλούν αποκλειστικά στα αγγλικά μεταξύ τους.

Επιπτώσεις στη φινλανδική αγορά βιβλίου

Η αλλαγή αυτή δεν είναι απλώς πολιτιστικό φαινόμενο, αλλά επηρεάζει βαθιά την εγχώρια εκδοτική βιομηχανία. Η μεταφρασμένη λογοτεχνία αποτελούσε μέχρι σήμερα ζωτικό κομμάτι της αγοράς. Από τα 57 εκατ. ευρώ που απέφεραν οι συνολικές πωλήσεις μυθοπλασίας (έντυπης και ψηφιακής), μόλις τα 26 εκατ. προήλθαν από τίτλους στη φινλανδική γλώσσα. Οι υπόλοιποι αφορούσαν κυρίως πρωτότυπες εκδόσεις στα αγγλικά, με best sellers συγγραφείς όπως η Rebecca Yarros και η Colleen Hoover να βρίσκονται ψηλά στις προτιμήσεις του κοινού.

Αυτό σημαίνει ότι οι εκδότες συχνά διστάζουν να αναλάβουν το ρίσκο μιας μετάφρασης. Όπως εξήγησε η Leena Balme του εκδοτικού οίκου WSOY, είναι σπάνιο να έχουν τα δικαιώματα και το χειρόγραφο αρκετά νωρίς ώστε να κυκλοφορήσουν μια φινλανδική έκδοση ταυτόχρονα με την πρωτότυπη αγγλική. «Ανησυχώ για τους νεότερους αναγνώστες. Μοιάζει πλέον ‘ωραίο’ να διαβάζεις στα αγγλικά, κάτι που μπορεί να αφήσει πίσω τη φινλανδική λογοτεχνία», σημείωσε χαρακτηριστικά.

Πολιτισμικές και κοινωνικές προεκτάσεις

Η στροφή αυτή έχει και πιο προσωπικές διαστάσεις. Κάποιοι αναγνώστες θεωρούν ότι η ανάγνωση στα αγγλικά κάνει ορισμένα θέματα, όπως οι ερωτικές σκηνές, λιγότερο «αμήχανα» ή ντροπιαστικά, επιτρέποντάς τους να αποστασιοποιούνται από το κείμενο. Άλλοι βλέπουν στην αγγλική γλώσσα μια γέφυρα με τον έξω κόσμο και μια ευκαιρία να αισθανθούν μέρος μιας ευρύτερης διεθνούς κοινότητας αναγνωστών.

Ωστόσο, οι μεταφραστές ανησυχούν για το μέλλον του επαγγέλματος, καθώς ήδη συζητείται η χρήση τεχνητής νοημοσύνης για την ταχύτερη παραγωγή μεταφράσεων. Αν και ορισμένοι εκδοτικοί οίκοι έχουν αρχίσει να πειραματίζονται με AI, εκδότες όπως η Balme δηλώνουν επιφυλακτικοί, επιμένοντας ότι η Φινλανδία έχει μακρά παράδοση εξαιρετικών μεταφραστών που δεν πρέπει να χαθεί.

Ένα πανευρωπαϊκό φαινόμενο

Η Johanna Laitinen από τον εκδοτικό οίκο Gummerus επισημαίνει ότι το φαινόμενο δεν περιορίζεται στη Φινλανδία. Πρόκειται για μια πανευρωπαϊκή τάση, καθώς η αγγλική γλώσσα κυριαρχεί σε κάθε πεδίο του διαδικτύου και της ψυχαγωγίας. Αυτό βάζει πίεση στους εκδότες και στους μεταφραστές, που συχνά δεν προλαβαίνουν να ανταγωνιστούν τον ρυθμό της αγγλικής αγοράς.

Παρά τις ανησυχίες, ορισμένοι βλέπουν και θετικά στοιχεία. Η πρόσβαση σε πρωτότυπα κείμενα φέρνει τους νέους πιο κοντά στη διεθνή λογοτεχνία και ανοίγει δίαυλους επικοινωνίας με το παγκόσμιο κοινό. Όμως, το ερώτημα παραμένει: πώς θα μπορέσει η φινλανδική γλώσσα (όπως και κάθε ευρωπαϊκή γλώσσα) και η εγχώρια εκδοτική παραγωγή να παραμείνουν ζωντανές μέσα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα;