Σήμερα έμαθα: Γιατί δεν μπορούμε να γαργαλήσουμε τον εαυτό μας;

Έχετε προσπαθήσει ποτέ να γαργαλήσετε τα πλευρά ή τις πατούσες σας; Όσο κι αν προσπαθήσετε, το αποτέλεσμα είναι απογοητευτικό: δεν νιώθετε απολύτως τίποτα, παρά μόνο το άγγιγμα των δαχτύλων σας.

Την ίδια στιγμή, αν κάποιος άλλος κάνει ακριβώς την ίδια κίνηση, το σώμα σας αντιδρά ακαριαία με ανεξέλεγκτα γέλια και σπασμωδικές κινήσεις. Αυτό το περίεργο φαινόμενο δεν είναι τυχαίο, αλλά το αποτέλεσμα ενός εξαιρετικά εξελιγμένου μηχανισμού «προβλέψεων» που διαθέτει ο ανθρώπινος εγκέφαλος.

Η βασική αιτία που καθιστά το αυτο-γαργαλητό αδύνατο κρύβεται στην παρεγκεφαλίδα, την περιοχή στο πίσω μέρος του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνη για τον συντονισμό των κινήσεων και τη διαχείριση των αισθητηριακών προσαρμογών. Κάθε φορά που το σώμα μας ετοιμάζεται να πραγματοποιήσει μια κίνηση, ο εγκέφαλος εκτελεί ταυτόχρονα δύο εργασίες: στέλνει την εντολή στους μύες και παράλληλα δημιουργεί ένα εσωτερικό αντίγραφο αυτής της εντολής, προετοιμάζοντας τις αισθήσεις μας για το τι πρόκειται να συμβεί.

Το «φίλτρο» της παρεγκεφαλίδας και η ακύρωση του αιφνιδιασμού

Αυτό το εσωτερικό σήμα επιτρέπει στην παρεγκεφαλίδα να προβλέψει με ακρίβεια την αίσθηση που θα προκαλέσει η δική μας κίνηση. Εφόσον ο εγκέφαλος γνωρίζει εκ των προτέρων πού, πότε και με πόση πίεση θα αγγίξουμε το δέρμα μας, «καταστέλλει» την αισθητηριακή απόκριση. Στην ουσία, υποβαθμίζει την ένταση του αγγίγματος επειδή το θεωρεί προβλέψιμο και εντελώς ακίνδυνο.

Αντίθετα, το γαργαλητό από κάποιον άλλον εμπεριέχει το στοιχείο του αιφνιδιασμού. Επειδή ο εγκέφαλος δεν μπορεί να προβλέψει την ακριβή στιγμή ή τη διαδρομή που θα ακολουθήσουν τα δάχτυλα ενός άλλου ατόμου, το αισθητηριακό σύστημα παραμένει σε πλήρη εγρήγορση. Η απουσία της εγκεφαλικής «προειδοποίησης» επιτρέπει στην αίσθηση να φτάσει στο μέγιστο της έντασής της, πυροδοτώντας την ακαριαία αντίδρασή μας.

Η εξέλιξη του εγκεφάλου και ο μηχανισμός προστασίας

Από εξελικτική άποψη, η ικανότητα του εγκεφάλου να διαγράφει τις αισθήσεις που προκαλούμε εμείς οι ίδιοι είναι ζωτικής σημασίας για την επιβίωσή μας. Αν αισθανόμασταν με την ίδια ένταση κάθε κίνηση των ρούχων πάνω στο δέρμα μας ή κάθε πάτημα των πελμάτων μας στο έδαφος, το νευρικό μας σύστημα θα βρισκόταν σε κατάσταση διαρκούς υπερφόρτωσης, καθιστώντας αδύνατη τη συγκέντρωση σε εξωτερικά ερεθίσματα.

Παράλληλα, το γαργαλητό από τρίτους λειτουργεί ως ένας αρχαίος μηχανισμός συναγερμού. Οι περιοχές που είναι πιο ευαίσθητες στο γαργαλητό —όπως ο λαιμός, τα πλευρά και η κοιλιά— είναι ταυτόχρονα και τα πιο ευάλωτα σημεία του σώματος, όπου βρίσκονται ζωτικά όργανα. Η ενστικτώδης αντίδραση του γέλιου και της απομάκρυνσης είναι ένας τρόπος που ανέπτυξε ο οργανισμός για να προστατεύεται από απρόσμενες εξωτερικές απειλές.

Η μοναδική εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα

Υπάρχουν, ωστόσο, σπάνιες περιπτώσεις όπου ένας άνθρωπος μπορεί πράγματι να γαργαλήσει τον εαυτό του. Οι επιστήμονες έχουν παρατηρήσει ότι άτομα με συγκεκριμένες νευρολογικές διαταραχές ή σχιζοφρένεια καταφέρνουν μερικές φορές να βιώσουν την αίσθηση του αυτο-γαργαλητού. Αυτό συμβαίνει επειδή στα άτομα αυτά ο μηχανισμός πρόβλεψης του εγκεφάλου παρουσιάζει δυσλειτουργία, με αποτέλεσμα το μυαλό να μην αναγνωρίζει τις δικές του κινήσεις ως «δικές του».

Για τη συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων, πάντως, το αδύνατο του αυτο-γαργαλητού παραμένει μια εξαιρετική απόδειξη της υπολογιστικής ευφυΐας του εγκεφάλου μας. Το μυαλό μας φιλτράρει διαρκώς τις περιττές πληροφορίες για να μας προστατεύσει, υπενθυμίζοντάς μας ότι ορισμένες εμπειρίες στη ζωή —όπως ένα καλό γέλιο— απαιτούν απαραιτήτως τη συζυγία και την αλληλεπίδραση με τους άλλους.